Tinh hoa làng nghề Hải Phòng tìm đường đến với công chúng quốc tế

Trong không gian Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026 tại Hà Nội, Hải Phòng giới thiệu những giá trị thủ công truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ, từ thêu ren Xuân Nẻo, gốm Chu Đậu đến khắc in mộc bản Thanh Liễu.

Những sản phẩm được làm nên từ đôi bàn tay khéo léo của nghệ nhân không chỉ kể câu chuyện về lịch sử, văn hóa của mỗi vùng quê mà còn cho thấy sức sống của các làng nghề trước những thay đổi của thị trường hiện đại.

Từ ngày 13 – 16/11, tại Khu di tích lịch sử đặc biệt Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), Hải Phòng mang đến Festival ba đại diện tiêu biểu cho nghề thủ công truyền thống. Đó là làng nghề thêu ren Xuân Nẻo, dòng gốm cổ Chu Đậu và nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu.

Người dân và du khách tìm hiểu các sản phẩm gốm Chu Đậu tại gian trưng bày của Hải Phòng. (Ảnh minh họa: HPM)

Mỗi nghề có một lịch sử riêng, nhưng đều gặp nhau ở sự bền bỉ trong gìn giữ kỹ thuật truyền thống và nỗ lực đưa sản phẩm đến gần hơn với công chúng trong nước, quốc tế.

Ở Xuân Nẻo, xã Đại Sơn, nghề thêu tay hình thành từ khoảng những năm 1920. Năm 1928, ông Thuật mang nghề về quê, truyền dạy cho một nhóm người trong làng. Từ những lớp học nghề ban đầu, kỹ thuật thêu dần lan rộng sang các thôn lân cận.

Đến năm 1970, toàn xã có khoảng 2.000 người biết thêu. Trải qua nhiều biến động, hiện xã Đại Sơn còn hơn 100 thợ thêu, trong đó có 13 người được phong tặng danh hiệu nghệ nhân, gồm một nghệ nhân nhân dân, ba nghệ nhân ưu tú và chín nghệ nhân làng nghề.

Đằng sau sự tồn tại của nghề thêu là tâm huyết của những người nhiều năm gắn bó với từng đường kim, mũi chỉ. Nghệ nhân ưu tú Phạm Thị Hòa là một trong những người như vậy. Sinh ra trong gia đình có bốn đời làm nghề, bà được bố dạy thêu từ năm 8 tuổi và đã có hơn 60 năm gắn bó với nghề truyền thống.

Không chỉ trực tiếp sản xuất, bà Hòa còn mở lớp dạy thêu miễn phí cho người khuyết tật, phụ nữ nghèo, góp phần tạo việc làm cho lao động địa phương. Những người thợ trong làng cũng sẵn sàng truyền nghề cho người có nhu cầu, duy trì hoạt động sản xuất thông qua hình thức nhận sản phẩm về thêu tại nhà.

Để thích ứng với thị trường, sản phẩm Xuân Nẻo không còn giới hạn ở những bức tranh thêu truyền thống. Các nghệ nhân đã phát triển thêm nhiều mẫu mã trên quần áo, khăn, túi và đồ lưu niệm, đồng thời điều chỉnh sản phẩm theo thị hiếu của khách hàng tại Đài Loan, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Hàn Quốc và Mỹ.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt cùng các cá nhân nhận giải tại Cuộc thi Sản phẩm Thủ công toàn cầu 2026. (Ảnh minh họa: HPM)

Nếu thêu ren Xuân Nẻo lưu giữ vẻ đẹp đời sống làng quê qua từng đường chỉ, gốm Chu Đậu lại thể hiện một dòng mỹ thuật thủ công từng có thời kỳ phát triển rực rỡ.

Ra đời khoảng thế kỷ 14, gốm Chu Đậu đạt đến đỉnh cao vào thế kỷ 15 – 16. Nhờ nguồn đất sét đặc biệt và lợi thế giao thương đường thủy trên sông Thái Bình, nơi đây từng trở thành trung tâm sản xuất gốm sứ cao cấp, cung cấp sản phẩm cho kinh thành và xuất khẩu theo các tuyến thương mại quốc tế.

Vẻ đẹp của dòng gốm cổ được người xưa khái quát bằng câu nói: “Mỏng như giấy, trong như ngọc, trắng như ngà, kêu như chuông”. Những đặc trưng về chất liệu, màu men và họa tiết đã tạo nên dấu ấn riêng cho gốm Chu Đậu.

Ngày nay, CTCP Gốm Chu Đậu tiếp tục đảm nhận vai trò bảo tồn và phát triển dòng gốm này. Bên cạnh phục dựng những sản phẩm cổ như bình Hoa Lam, bình Tỳ Bà, bình Phượng Hoàng, bình Đa Lộc, doanh nghiệp còn nghiên cứu, sáng tạo các mẫu mới phù hợp với nhu cầu và thẩm mỹ đương đại.

Theo thống kê sơ bộ, hiện vật gốm cổ Chu Đậu đang được lưu giữ tại 46 bảo tàng thuộc 32 quốc gia. Sản phẩm của làng nghề cũng đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong nước và xuất khẩu sang hơn 20 quốc gia, vùng lãnh thổ.

Tại Festival, gian trưng bày gốm Chu Đậu thu hút sự quan tâm của nhiều khách tham quan. Bà Bùi Thùy Linh, một du khách đến từ Hà Nội, bày tỏ ấn tượng khi được tận mắt quan sát nghệ nhân thực hiện các họa tiết trên sản phẩm mà không cần nhìn bản vẽ. Theo bà, những nét vẽ tự nhiên, có hồn đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho dòng gốm cổ.

Cùng góp mặt tại sự kiện, nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu, phường Tân Hưng, mang đến câu chuyện về một truyền thống gần 600 năm. Nghề gắn liền với Thám hoa Lương Như Hộc, người có công truyền dạy và phát triển kỹ thuật in ấn tại Việt Nam.

Từ thế kỷ 15 đến nửa đầu thế kỷ 20, ba làng Thanh Liễu, Khuê Liễu và Liễu Tràng từng là trung tâm in ấn quan trọng của Đại Việt. Những kỹ thuật khắc gỗ được truyền nối qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên các hệ thống mộc bản có giá trị lịch sử và văn hóa.

Đáng chú ý, nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu gắn với việc chế tác ba di sản tư liệu thế giới gồm mộc bản triều Nguyễn, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và mộc bản trường học Phúc Giang, cùng nhiều bộ mộc bản được công nhận là bảo vật quốc gia.

Tại Festival năm nay, nghệ nhân Nguyễn Công Đạt giới thiệu tác phẩm tranh khắc in mộc bản “Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ”, thực hiện trên gỗ thị. Tác phẩm lấy cảm hứng từ bức tranh thủy mặc có niên đại thế kỷ 14, khắc họa Phật hoàng Trần Nhân Tông trong chuyến xuất du từ hành cung Vũ Lâm.

Với những kỹ thuật như khắc dương bản, khắc tơ tóc và khắc khoét lòng, tác phẩm thể hiện trình độ chế tác tinh xảo của người thợ Thanh Liễu. Ngày 16/11, sản phẩm này đã được trao giải Sáng tạo Thủ công tại Cuộc thi Sản phẩm Thủ công toàn cầu 2026.

Tuy nhiên, theo nghệ nhân Nguyễn Công Tráng, nghề khắc in mộc bản đang chịu sức ép lớn từ các sản phẩm công nghiệp. Trong khi một bức tranh in bằng máy chỉ mất vài giờ để hoàn thành, sản phẩm làm thủ công tại Thanh Liễu có thể cần hàng chục ngày. Thời gian và chi phí nhân công lớn khiến sản phẩm khó cạnh tranh về giá.

Từ thực tế đó, các nghệ nhân mong muốn nhận được sự quan tâm, hỗ trợ nhiều hơn trong đào tạo lớp kế cận, mở các trường lớp truyền nghề và đưa sản phẩm đến những điểm du lịch, di tích, danh thắng.

Ba đại diện làng nghề Hải Phòng tại Festival cho thấy những giá trị thủ công truyền thống vẫn có khả năng tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, để những giá trị ấy không chỉ dừng lại ở không gian trưng bày, việc bảo tồn cần đi cùng phát triển thị trường, đào tạo nhân lực và mở rộng cơ hội tiếp cận công chúng.

Khi mỗi sản phẩm thủ công tìm được chỗ đứng trong đời sống đương đại, những di sản được trao truyền qua nhiều thế hệ mới có thêm điều kiện để tiếp tục tồn tại và lan tỏa.

Đào Chương (tổng hợp)