National Geographic công bố 8 đột phá y học 2025, từ thuốc ngừa HIV tiêm định kỳ đến chỉnh sửa gene cá nhân hóa, mở ra kỷ nguyên y học mới.
Điều trị mãn kinh không dùng hormone
Khoảng 80% phụ nữ gặp các triệu chứng như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm khi mãn kinh. Liệu pháp hormone tuy hiệu quả nhưng không phù hợp với người có tiền sử ung thư hoặc bệnh lý tim mạch. Năm 2025, hai loại thuốc không chứa hormone mở ra thêm lựa chọn điều trị. Lynkuet (elinzanetant) vừa được FDA Mỹ phê duyệt, bổ sung vào nhóm thuốc đã có Veozah (fezolinetant).
Các thuốc này được uống hằng ngày, tác động lên nhóm tế bào thần kinh điều hòa nhiệt độ ở vùng dưới đồi não bộ. Cơ chế điều trị dựa trên phát hiện rằng những tế bào này đặc biệt nhạy cảm với sự dao động estrogen trong giai đoạn mãn kinh, giúp giảm triệu chứng từ trung bình đến nặng.
Bước tiến của y học tái tạo
Y học tái tạo tiếp tục ghi dấu ấn khi các nhà khoa học làm rõ cơ chế tái sinh chi ở kỳ nhông, xác định enzyme kiểm soát axit retinoic và gene liên quan đến sự phát triển chi. Đây được xem là “bản thiết kế” cho khả năng tái tạo chi ở người trong tương lai.
Bên cạnh đó, lần đầu tiên miếng dán tim từ tế bào gốc được cấy ghép thành công lên khỉ, giúp cải thiện chức năng cơ tim. Các nhà nghiên cứu cũng tạo được mô niệu quản từ tế bào gốc, mở rộng triển vọng tái tạo hệ tiết niệu và các cơ quan nội tạng.
Tự xét nghiệm bệnh lây truyền qua đường tình dục tại nhà
Hàng triệu ca bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI) mỗi năm vẫn chưa được phát hiện kịp thời. Năm 2025, các bộ xét nghiệm tại nhà giúp đơn giản hóa quy trình sàng lọc. Teal Wand cho phép phụ nữ tự lấy mẫu xét nghiệm HPV tại nhà thay vì đến cơ sở y tế.
Ngoài ra, Visby test – không cần đơn thuốc – hỗ trợ phát hiện lậu, chlamydia và trichomoniasis, cho kết quả trong khoảng 30 phút qua ứng dụng di động. Các chuyên gia kỳ vọng hình thức tự xét nghiệm sẽ tăng tỷ lệ sàng lọc, giảm nguy cơ biến chứng và lây lan trong cộng đồng
Kỷ nguyên chỉnh sửa gene cá nhân hóa
Năm 2025 đánh dấu cột mốc quan trọng khi công nghệ CRISPR được ứng dụng theo hướng “thuốc cho một người”. Các bác sĩ tại Bệnh viện Nhi đồng Philadelphia đã thiết kế liệu pháp chỉnh sửa gene riêng biệt cho một trẻ sơ sinh mắc rối loạn chuyển hóa hiếm gặp do thiếu hụt CPS1.
Bằng kỹ thuật chỉnh sửa cơ sở kết hợp CRISPR, nhóm nghiên cứu sửa chính xác lỗi gene trong tế bào gan. Ca điều trị thành công, được công bố trên New England Journal of Medicine, mở ra mô hình điều trị cá nhân hóa cho hàng nghìn bệnh di truyền hiếm, dù chi phí và khả năng nhân rộng vẫn là thách thức.
Thuốc dự phòng HIV tiêm 2 lần mỗi năm
FDA Mỹ đã phê duyệt lenacapavir (Yeztugo) của Gilead Sciences vào tháng 6. Thuốc cho phép dự phòng HIV chỉ với hai mũi tiêm mỗi năm, thay thế việc uống thuốc hằng ngày.
Lenacapavir hoạt động bằng cách phá vỡ lớp vỏ capsid của virus, ngăn quá trình nhân lên. WHO đánh giá phương pháp này có thể giảm rào cản tuân thủ điều trị và kỳ thị, đặc biệt trong nhóm nguy cơ cao, góp phần quan trọng vào mục tiêu kiểm soát HIV/AIDS toàn cầu.
Tác dụng kép của vaccine với bệnh mạn tính
Các nghiên cứu mới cho thấy vaccine mang lại lợi ích vượt ngoài phòng bệnh truyền nhiễm. Người tiêm vaccine zona giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ, đau tim và sa sút trí tuệ. Ngoài ra, bệnh nhân ung thư tiêm vaccine Covid-19 có đáp ứng điều trị tốt hơn.
Giới khoa học cho rằng việc kích hoạt hệ miễn dịch có thể giúp cơ thể kiểm soát các virus tiềm ẩn, từ đó giảm nguy cơ bệnh tim mạch và thần kinh về lâu dài.
Chặn ung thư tuyến tụy từ giai đoạn sớm
Ung thư tuyến tụy có tỷ lệ tử vong cao do phát hiện muộn. Năm 2025, các nhà khoa học xác định việc ức chế protein FGFR2 có thể ngăn sự hình thành tế bào ung thư ngay từ đầu.
Do thuốc ức chế FGFR2 đã tồn tại, các thử nghiệm lâm sàng trên nhóm nguy cơ cao dự kiến sớm triển khai. Phát hiện này được kỳ vọng thay đổi hướng tiếp cận với một trong những loại ung thư nguy hiểm nhất.
Hoàn thiện “bản đồ sinh học” cơ thể người
Dự án Biobank tại Anh hoàn tất thu thập dữ liệu từ 100.000 tình nguyện viên, bao gồm hơn một tỷ hình ảnh y khoa và thông tin gene. Kho dữ liệu này tạo nên bản đồ sinh học chi tiết chưa từng có.
Các nhà khoa học sẽ theo dõi sự thay đổi sức khỏe trong nhiều năm, qua đó làm rõ mối liên hệ giữa tim mạch, não bộ và nguy cơ sa sút trí tuệ. Kết quả bước đầu cho thấy bảo vệ tim mạch đóng vai trò then chốt trong bảo vệ chức năng não.
Theo: VnExpress
