Làng Nủ sau lũ quét tháng 9/2024 không chỉ là câu chuyện dựng lại nhà cửa. Công trình giành Giải Vàng Kiến trúc quốc gia 2024–2025 đã chứng minh một hướng đi mới: tái thiết thần tốc nhưng vẫn bảo tồn bản sắc kiến trúc Tày, giúp 37 hộ dân sớm ổn định cuộc sống tại Bảo Yên, Lào Cai.
- Tại sao Việt Nam mất ngày 30 Tết trong tám năm tới?
- Hoa Kỳ tăng cường thực thi lệnh trừng phạt dầu mỏ trên biển
- Rừng Aokigahara – Nỗi sợ bắt nguồn từ siêu nhiên hay từ chính chúng ta?
Sau thiên tai, bài toán đặt ra không chỉ là chỗ ở an toàn. Đó còn là khôi phục niềm tin, tái lập cộng đồng và tạo nền tảng sinh kế bền vững. Chính vì vậy, ngay từ giai đoạn đầu, dự án đã được định hướng như một mô hình làng hoàn chỉnh, thay vì khu nhà ở tạm thời.
Lựa chọn địa điểm an toàn và tổ chức không gian hợp lý
Khu tái định cư mới được xây dựng cách làng cũ khoảng 2 km. Vị trí này được lựa chọn sau nhiều đợt khảo sát địa chất kỹ lưỡng, bảo đảm an toàn trước nguy cơ sạt lở và lũ quét tái diễn.
Địa điểm cuối cùng nằm trên một quả đồi sim có địa hình mở, tránh chân núi cao và bảo đảm thoát nước tự nhiên. Đây là yếu tố quan trọng để người dân yên tâm sinh sống lâu dài. Tầm nhìn rộng cũng giúp tạo cảm giác an toàn, khác hẳn tâm lý bất an sau thảm họa.
Trên diện tích khoảng 10 ha, quy hoạch được thiết kế theo nguyên tắc tôn trọng địa hình tự nhiên. Các tuyến đường nội bộ uốn lượn theo sườn đồi. Mỗi điểm giao nhau được mở rộng thành khoảng sân nhỏ, vừa là không gian sinh hoạt, vừa là điểm ngắm cảnh.
Không gian làng được chia thành nhiều cụm xóm nhỏ, quây quần theo phong tục truyền thống của người Tày. Ở trung tâm là nhà sinh hoạt cộng đồng và trường học. Đây là nơi diễn ra chợ phiên, họp bản và các hoạt động văn hóa thường niên.
Giữ hồn nhà sàn Tày trong kết cấu hiện đại
Nhà sàn truyền thống của người Tày vốn làm bằng gỗ, có mái xòe rộng và hành lang bao quanh. Tuy nhiên, điều kiện thực tế buộc nhóm thiết kế phải thay thế vật liệu tự nhiên bằng giải pháp bền vững hơn. Phương án được chọn là nhà sàn cải tiến với kết cấu bê tông lắp ghép hai tầng.
Hình thức ba gian vẫn được giữ nguyên. Cầu thang đặt bên hông theo quan niệm tâm linh quen thuộc. Khung mái thép được thiết kế theo dáng vì kèo gỗ truyền thống. Các cấu kiện được sơn màu nâu để tạo cảm giác gần gũi.
Tầng dưới là không gian mở, linh hoạt cho sinh hoạt cộng đồng nhỏ hoặc làm nghề thủ công. Tầng trên là không gian ở chính, bảo đảm riêng tư và an toàn. Cách tổ chức này vừa phù hợp tập quán, vừa mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng trong tương lai.
Thi công rút ngắn thời gian nhưng bảo đảm kỹ thuật
Áp lực tiến độ rất lớn khi công trình phải hoàn thành trong chưa đầy 3 tháng. Để đáp ứng yêu cầu này, các cấu kiện chính như cột, dầm, sàn được sản xuất tại nhà máy rồi vận chuyển đến công trường lắp dựng. Giải pháp lắp ghép giúp kiểm soát chất lượng và rút ngắn thời gian thi công.
Hệ móng được thiết kế theo nguyên lý rễ cây, với các cấu kiện cắm sâu xuống đất nhằm tăng độ ổn định. Mái sử dụng vì kèo thép nhẹ, lợp tôn dập vân ngói, bảo đảm thẩm mỹ và dễ bảo trì.
Toàn bộ quá trình diễn ra song song giữa thiết kế, sản xuất và thi công. Các nhóm kỹ sư, kiến trúc sư làm việc liên tục, họp trực tuyến nhiều lần trong ngày để xử lý phát sinh. Công trình hoàn thành ngày 22/12/2024, vượt tiến độ đề ra.
Mô hình tái thiết gắn với sinh kế bền vững
Điểm khác biệt của Làng Nủ là sự tham gia của cộng đồng trong suốt quá trình thiết kế. Mẫu nhà được lấy ý kiến người dân trước khi xây dựng đại trà. Nhiều chi tiết như vị trí bếp, khu vệ sinh được điều chỉnh theo thói quen sinh hoạt thực tế.
Sau khi hoàn thành, 37 hộ dân đã vào ở ổn định. Người dân đồng thuận với thiết kế và không phải sửa chữa lớn. Các công trình cộng đồng được sử dụng thường xuyên, góp phần duy trì nếp sống truyền thống.
Hội đồng Giải thưởng Kiến trúc quốc gia đánh giá Làng Nủ là đồ án kiến trúc xã hội tiêu biểu. Công trình giải quyết hiệu quả bài toán tái định cư sau thiên tai, đồng thời bảo tồn bản sắc kiến trúc Tày trong điều kiện vật liệu hiện đại.
Từ câu chuyện của Làng Nủ, có thể thấy tái thiết sau thiên tai không chỉ là xây dựng hạ tầng. Đó là quá trình khôi phục cộng đồng, gìn giữ văn hóa và tạo nền tảng phát triển lâu dài cho người dân vùng cao.
Theo: Khai Mở
