Tại sao nhật thực và nguyệt thực thường xuất hiện theo cặp?

Nhật thực và nguyệt thực không xảy ra ngẫu nhiên mà thường đi đôi trong các “mùa thiên thực” do sự sắp xếp đặc biệt của các thiên thể.

Tìm hiểu nguyên nhân khoa học khiến nhật thực và nguyệt thực thường xảy ra theo cặp trong các mùa thiên thực và lịch trình thiên văn năm 2026.

Mùa thiên thực và cơ chế hình thành các hiện tượng thiên văn

Nhật thực và nguyệt thực không phải là những sự kiện thiên văn diễn ra đơn lẻ hay ngẫu nhiên. Thay vào đó, chúng tuân theo một chu kỳ có thể dự đoán được và gần như luôn xuất hiện theo cặp trong một khoảng thời gian ngắn. Các nhà khoa học gọi khoảng thời gian này là mùa thiên thực, thường kéo dài từ 31 đến 37 ngày và mỗi năm thường có hai mùa như vậy.

Mọi sự kiện thiên văn này đều chỉ có thể xảy ra vào thời điểm trăng non đối với nhật thực và trăng tròn đối với nguyệt thực. Đây là lúc Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời cùng nằm trên một đường thẳng trong không gian, tạo nên hiện tượng syzygy. Khi sự thẳng hàng này diễn ra, bóng của một thiên thể sẽ đổ lên thiên thể còn lại, tạo ra những màn trình diễn ánh sáng kỳ thú.

Theo cơ quan hàng không vũ trụ NASA, các mùa thiên thực xuất hiện khi sự thẳng hàng này diễn ra gần mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời, hay còn gọi là mặt phẳng hoàng đạo. Nếu trăng non rơi vào đúng mùa này, bóng Mặt Trăng sẽ đổ xuống Trái Đất gây ra nhật thực. Ngược lại, khi trăng tròn tiến vào bóng của Trái Đất trong cùng giai đoạn đó, nguyệt thực sẽ hình thành.

Mùa thiên thực bị ảnh hưởng bởi độ nghiêng quỹ đạo Mặt Trăng

Dù hiện tượng trăng non và trăng tròn diễn ra đều đặn mỗi 29,5 ngày, nhưng nhật thực và nguyệt thực lại tương đối hiếm gặp thay vì xuất hiện hàng tháng. Nguyên nhân chính nằm ở độ nghiêng của quỹ đạo Mặt Trăng so với mặt phẳng hoàng đạo của Trái Đất. Với độ nghiêng khoảng 5 độ, hầu hết các lần trăng non hoặc trăng tròn đều đi lệch lên trên hoặc xuống dưới đường thẳng cần thiết để tạo ra thiên thực.

Yếu tố quyết định để một mùa thiên thực bắt đầu chính là hai điểm vô hình trong không gian được gọi là các nút Mặt Trăng. Đây là những vị trí mà quỹ đạo nghiêng của Mặt Trăng cắt ngang qua mặt phẳng hoàng đạo của Trái Đất. Chỉ khi Mặt Trời tiến đủ gần đến các điểm nút này, các điều kiện về mặt hình học mới trở nên thuận lợi để hiện tượng che khuất có thể xảy ra.

Khi Mặt Trời di chuyển ra xa điểm nút, mùa thiên thực sẽ kết thúc và các hiện tượng này không thể diễn ra cho đến mùa tiếp theo. NASA tính toán rằng các điểm nút này lùi dần về phía tây khoảng 19,3 độ mỗi năm. Sự thay đổi này khiến các mùa thiên thực không cố định mà dịch chuyển sớm hơn khoảng 19 ngày sau mỗi năm, tạo nên sự thay đổi liên tục trong lịch trình thiên văn.

Cách cặp đôi thiên thực xuất hiện liên tiếp trong thời gian ngắn

Khi một mùa thiên thực bắt đầu, sự xuất hiện của một cặp hiện tượng gần như là điều tất yếu do sự vận động của các thiên thể. Thông thường, một lần trăng non gần điểm nút sẽ tạo ra nhật thực, và chỉ khoảng hai tuần sau đó, khi Mặt Trăng di chuyển đến điểm nút đối diện vào kỳ trăng tròn, nguyệt thực sẽ tiếp nối. Đôi khi sự phối hợp này chính xác đến mức có thể xuất hiện tới ba lần thiên thực trong một mùa.

Trong năm 2026, mùa thiên thực đầu tiên dự kiến bắt đầu từ ngày 17/2 với hiện tượng nhật thực hình khuyên có thể quan sát từ châu Nam Cực. Sau đó đúng 14 ngày, vào ngày 3/3, thế giới sẽ chứng kiến nguyệt thực toàn phần kéo dài hơn 58 phút. Người dân tại khu vực Đông Á, Australia và Bắc Mỹ sẽ có cơ hội chiêm ngưỡng Mặt Trăng chuyển sang màu đỏ đặc trưng trong giai đoạn này.

Mùa thiên thực thứ hai của năm 2026 sẽ diễn ra vào tháng 8, bắt đầu bằng một trận nhật thực toàn phần vào ngày 12/8. Người quan sát tại Greenland, Iceland và Tây Ban Nha sẽ thấy Mặt Trời bị che khuất hoàn toàn trong vài phút ngắn ngủi. Chu kỳ này sẽ khép lại bằng một lần nguyệt thực một phần vào ngày 28/8, có thể quan sát được từ phần lớn các châu lục như Mỹ, Âu và Phi.

Theo: VnExpress