Hồ sơ Iran: Chiến lược kinh tế và áp lực đối ngoại của Mỹ

Phát biểu của ông Donald Trump vào ngày 09/6 về kế hoạch tái thiết hồ sơ Iran nghìn tỷ USD đang mở ra một cái nhìn mới về chính sách đối ngoại đầy thực dụng của Mỹ

Tái thiết hồ sơ Iran qua lăng kính kinh tế của ông Donald Trump

Theo giới phân tích, những tuyên bố mới nhất của Tổng thống Donald Trump trong cuộc phỏng vấn với ABC News ngày 09/6 cho thấy một cách tiếp cận mang tính thương mại đối với những xung đột địa chính trị kéo dài. Ông Trump nhận định rằng Iran cần khoảng 1.000 tỷ USD để tái thiết hạ tầng từ nhà máy điện đến cầu cống. Bằng cách đề xuất Mỹ tham gia vào quá trình này, ông dường như muốn biến một đối thủ lâu năm thành một đối tác xây dựng tiềm năng, qua đó tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp cho các doanh nghiệp và nền kinh tế Hoa Kỳ.

Một số nhà quan sát cho rằng việc ông Trump nhắc đến “Kế hoạch Marshall cho Iran” kèm theo điều kiện lấy một nửa lượng dầu mỏ là một phép thử về sự nhượng bộ chủ quyền đổi lấy sự hưng thịnh. Trong bối cảnh quan hệ ngoại giao hai nước đã bị đóng băng gần nửa thế kỷ, đề xuất này vấp phải sự hoài nghi lớn về tính khả thi. Tehran, vốn đang chịu đòn đau từ các lệnh trừng phạt, tuy rất cần vốn nhưng khó có thể chấp nhận để Washington kiểm soát huyết mạch kinh tế của mình. Đây được xem là một rào cản tâm lý và chính trị vô cùng lớn mà bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải đối mặt.

Nền kinh tế Iran hiện tại đang ở trong trạng thái mong manh, và bất kỳ nỗ lực tái thiết nào cũng đòi hỏi một sự thay đổi toàn diện trong chính sách cấm vận hiện hành của Mỹ. Giới phân tích tại Washington nhận định rằng đề xuất của ông Trump không chỉ đơn thuần là chuyện tiền bạc mà còn là một phần trong chiến lược ép Tehran ngồi vào bàn đàm phán với những điều kiện mới. Nếu một thỏa thuận như vậy thành hình, nó sẽ thay đổi hoàn toàn cấu trúc quyền lực và kinh tế tại Trung Đông, tuy nhiên, xác suất để tất cả các bên đạt được đồng thuận vẫn còn rất thấp ở thời điểm hiện tại.

Căng thẳng đồng minh và nguy cơ Israel bị cô lập

Trong khi viễn cảnh kinh tế đang được thảo luận, mối quan hệ đồng minh giữa Mỹ và Israel lại đang đứng trước những thử thách mới. Truyền thông Israel dẫn các nguồn tin nội bộ cho thấy Tel Aviv đang lo ngại sâu sắc về khả năng phải đối đầu đơn độc với Iran. Thủ tướng Benjamin Netanyahu được cho là đã cảnh báo các cộng sự rằng Israel có thể phải hành động mà không có sự hậu thuẫn của Mỹ, bất chấp mọi giá giá phải trả. Sự quyết liệt này phản ánh nỗi lo sợ rằng Washington đang ưu tiên các thỏa thuận ngoại giao hơn là cam kết an ninh với đồng minh.

Các cuộc điện đàm giữa ông Trump và ông Netanyahu gần đây cho thấy một sự lệch pha rõ rệt về cách xử lý khủng hoảng. Trong khi Israel muốn có những đòn phản kích mạnh mẽ để răn đe Tehran, ông Trump lại thúc giục sự kiềm chế tối đa và khẳng định một thỏa thuận hòa bình đang ở rất gần. Sự khác biệt này khiến Israel rơi vào thế khó, khi họ lo ngại ngay cả một hành động mang tính biểu tượng cũng có thể bị Washington phản đối nếu nó làm hỏng tiến trình ngoại giao mà Mỹ đang theo đuổi. Những chi tiết này cho thấy sự thực dụng trong chính sách “Nước Mỹ trên hết” của chính quyền hiện tại.

Bên cạnh đó, lời cảnh báo của Tổng thống Trump về việc Israel có thể phải “một mình đối đầu” với Iran nếu để xung đột leo thang thành chiến tranh toàn diện đã dội một gáo nước lạnh vào những kỳ vọng về sự can thiệp quân sự của Mỹ. Phó Tổng thống JD Vance cũng không ngần ngại khẳng định trên Fox News rằng các thỏa thuận của Mỹ trước hết phải phục vụ lợi ích của chính họ. Thực tế này đang buộc Israel phải tự xem xét lại khả năng tác chiến độc lập và vị thế của mình trong một khu vực mà các đồng minh lớn đang có xu hướng ưu tiên giải pháp ngoại giao và kinh tế thay vì các liên minh quân sự truyền thống.

Đỗ Vân (tổng hợp)