Một nhóm người tham gia khóa thiền chuyên sâu rồi ngủ qua đêm với thiết bị đo điện não. Khi dữ liệu được phân tích, chỉ số tuổi não của 34 người thấp hơn tuổi thật trung bình 5,9 năm. Con số này chưa thể nói rằng não đã “trẻ lại”, nhưng cho thấy một hướng nghiên cứu đáng chú ý về thiền, giấc ngủ và sức khỏe não bộ.
- Cà phê có thể nuôi lợi khuẩn trong đường ruột
- 5 thói quen giúp da săn chắc, giữ collagen theo thời gian
- 4 cách ăn nấm kim châm khiến dinh dưỡng hao hụt làm ảnh hưởng đến cơ thể
Những khoảng lặng và dấu hiệu tích cực của não
Nghiên cứu đăng trên Mindfulness năm 2025 khảo sát những người đã có nhiều năm thực hành thiền và tham gia chương trình Samyama Sadhana. Đây là nhóm thiền giả được chuẩn bị trong thời gian dài, sau đó bước vào giai đoạn thực hành chuyên sâu.
Điểm đáng chú ý là các nhà nghiên cứu không chỉ dựa vào cảm nhận của người tham gia. Họ sử dụng điện não đồ trong lúc ngủ để tính “chỉ số tuổi não”. Ở 34 người hoàn thành nghiên cứu, chỉ số này thấp hơn tuổi thật trung bình 5,9 năm. Ngược lại, những nhóm có suy giảm nhận thức lại có chỉ số tuổi não cao hơn tuổi thật.
Kết quả nghe khá ấn tượng, nhưng khoa học vẫn giữ một khoảng cách cần thiết với cách diễn giải rằng thiền giúp não trẻ lại. Đây là nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại một địa điểm, không được đăng ký trước và có cỡ mẫu khá nhỏ. Nhóm nghiên cứu cũng là những người đã thực hành thiền lâu năm, nên chưa thể áp dụng kết quả cho tất cả người mới bắt đầu.
Điều có thể nói chắc chắn hơn là phương pháp đo đã phát hiện một mối liên hệ đáng để tiếp tục nghiên cứu giữa thực hành thiền lâu dài và chỉ số tuổi não thấp hơn.
Khi tâm trí bớt bị cuốn theo căng thẳng
Nếu “tuổi não” vẫn là một hướng nghiên cứu mới, tác động của thiền đối với căng thẳng và lo âu đã có nền tảng bằng chứng rộng hơn.
Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Mỹ (NCCIH) cho biết các phương pháp dựa trên chánh niệm có thể giúp giảm lo âu, trầm cảm và một số biểu hiện liên quan đến stress.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố trên JAMA Psychiatry năm 2023 cũng cho kết quả đáng chú ý. Trong 208 người hoàn thành thử nghiệm điều trị rối loạn lo âu, chương trình giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm (MBSR) cho kết quả không kém escitalopram theo tiêu chí nghiên cứu.
Điều đó không có nghĩa thiền có thể thay thế thuốc trong mọi trường hợp. Thử nghiệm chỉ đánh giá một chương trình MBSR được chuẩn hóa trên những người mắc rối loạn lo âu. Nhưng kết quả vẫn cho thấy thiền có thể trở thành một phương pháp hỗ trợ đáng quan tâm.
Ở một nghiên cứu khác được NCCIH tổng hợp, 108 người trưởng thành mắc rối loạn lo âu xã hội được theo dõi sau khi thực hành MBSR hoặc liệu pháp nhận thức hành vi theo nhóm. Cả hai phương pháp đều cho thấy lợi ích lâu dài. Các nhà nghiên cứu cho rằng khả năng điều chỉnh cảm xúc có thể là một cơ chế quan trọng.
Vì thế, lợi ích của ngồi thiền không nhất thiết nằm ở việc làm cho đầu óc hoàn toàn trống rỗng. Đôi khi điều quan trọng hơn là nhận ra một suy nghĩ đang xuất hiện, nhận ra cảm xúc đang dâng lên và không lập tức để chúng kéo mình đi.
Giấc ngủ cũng cần những khoảng nghỉ
Thiền còn được nghiên cứu trong mối liên hệ với giấc ngủ. Chính nghiên cứu về tuổi não năm 2025 dẫn lại những công trình trước đó cho thấy một số thay đổi tích cực về chất lượng và cấu trúc giấc ngủ ở các nhóm thiền giả.
Một tổng quan gồm 18 thử nghiệm với 1.654 người được các tác giả dẫn lại cho thấy bằng chứng ở mức vừa phải về khả năng thiền chánh niệm cải thiện chất lượng giấc ngủ.
NCCIH cũng cho biết thiền chánh niệm có thể giúp giảm mất ngủ và cải thiện chất lượng giấc ngủ. Tuy nhiên, hiệu quả không phải lúc nào cũng vượt trội so với những phương pháp đã được nghiên cứu kỹ hơn, chẳng hạn liệu pháp nhận thức hành vi dành cho mất ngủ.
Nhìn theo cách thực tế, một buổi thiền yên tĩnh không nhất thiết phải được xem như một “liều thuốc” đặc biệt. Nó có thể đơn giản là một phần của nếp sống, giúp con người giảm bớt kích thích, chú ý đến cơ thể và chuẩn bị tốt hơn cho trạng thái nghỉ ngơi.
Với người bận rộn, khoảng nghỉ ấy đôi khi rất nhỏ. Vài phút không xử lý thêm thông tin, không phản hồi một thông báo, không chạy theo một suy nghĩ mới cũng có thể tạo ra sự khác biệt trong cách một người bước vào thời gian nghỉ.
Điều đáng giá nhất có thể nằm ở sự đều đặn
Một thử nghiệm khác cho thấy khoa học cũng thận trọng trước những tuyên bố về thiền và quá trình lão hóa. Trong thử nghiệm Age-Well, 137 người từ 65 tuổi trở lên được phân ngẫu nhiên vào ba nhóm: học thiền, học ngoại ngữ không phải tiếng mẹ đẻ hoặc nhóm đối chứng thụ động.
Sau 18 tháng, nghiên cứu không tìm thấy tác động chính có ý nghĩa của chương trình thiền lên chiều dài telomere. Tuy nhiên, ở phân tích phụ, nhóm thiền cho thấy mối liên hệ giữa mức độ tham gia lớp học, mức đáp ứng với chương trình và một số chỉ số telomere.
Đó là tín hiệu đáng quan tâm để nghiên cứu tiếp, nhưng chưa đủ để kết luận thiền làm chậm quá trình lão hóa tế bào.
Sự thận trọng này không làm những kết quả tích cực về thiền kém ý nghĩa. Ngược lại, nó giúp bức tranh trở nên đáng tin cậy hơn. Có những bằng chứng liên quan đến lo âu, stress, giấc ngủ và một số chỉ dấu thần kinh. Đồng thời, cũng có những giả thuyết về lão hóa vẫn cần các thử nghiệm chặt chẽ hơn.
NCCIH lưu ý thiền nhìn chung được xem là có ít rủi ro, nhưng nghiên cứu vẫn ghi nhận trải nghiệm tiêu cực ở một bộ phận người thực hành. Vì vậy, thiền nên được nhìn như một phương pháp hỗ trợ sức khỏe và tinh thần, thay vì một lời hứa chữa khỏi mọi vấn đề.
Sau cùng, điều đáng chú ý có lẽ không chỉ là con số 5,9 năm trên một bảng thống kê. Đó còn là việc một hành động rất giản dị — ngồi xuống, giữ sự chú ý và để tâm trí chậm lại — đang trở thành đối tượng của những phép đo ngày càng tinh vi.
Khoa học chưa nói rằng ngồi yên có thể đảo ngược tuổi tác. Nhưng những tín hiệu hiện có đủ để tiếp tục đặt một câu hỏi đáng suy ngẫm: điều gì xảy ra trong não và tâm trí khi con người biết dành cho mình một khoảng lặng mỗi ngày?
Đồng Mỵ (tổng hợp)
