Một góc nhìn mới về thị trường lao động cao tuổi trong xã hội già hóa. Nếu người giao hàng là một cụ ông 70 tuổi, người chạy xe ôm là một bác tài tóc bạc, bạn có sẵn lòng trả thêm một khoản nhỏ? Không vì thương hại, mà vì tin tưởng và sẻ chia?
- Cách kéo dài tuổi thọ từ 3 loại nước quen thuộc người Việt có sẵn
- Giá trị gia đình khi về già và ba chỗ dựa vững chắc
- Cảnh báo sớm nguy cơ đột tử lúc ngủ
Xã hội già hóa nhanh: Bài toán nhân lực đang bị bỏ ngỏ
Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh chưa từng có. Dự báo đến năm 2036, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ chiếm hơn 20% dân số. Cơ cấu “dân số vàng” đang dần khép lại, đặt nền kinh tế trước nguy cơ thiếu hụt nguồn lao động trẻ và gia tăng áp lực an sinh xã hội.
Thế nhưng, trong khi chúng ta lo thiếu lao động, thì lại để một bộ phận lớn – lao động cao tuổi – nằm ngoài cuộc chơi. Đây không chỉ là nghịch lý, mà còn là sự lãng phí đáng tiếc của xã hội.
Lao động cao tuổi: Bị loại khỏi thị trường dù còn đủ sức
Tuổi thọ trung bình tại Việt Nam hiện đạt gần 74. Quy định tuổi nghỉ hưu là 60 đối với nam, 55 với nữ – chủ yếu áp dụng cho khu vực nhà nước. Trong khối doanh nghiệp tư nhân, nơi chiếm hơn 70% lực lượng lao động, người lao động thường bị cho nghỉ sớm hơn, đặc biệt sau độ tuổi 45.
Khi bị cắt hợp đồng, lao động lớn tuổi rất khó quay lại thị trường. Vừa thiếu chính sách hỗ trợ, vừa chịu định kiến “đã già thì nên nghỉ ngơi”. Điều này đẩy hàng triệu người cao tuổi vào cảnh sống phụ thuộc, dù họ vẫn còn năng lực, kinh nghiệm và khát khao đóng góp.
Thế giới đã làm được: Người già vẫn đi làm, vẫn tạo giá trị
Tại Nhật Bản – quốc gia già hóa hàng đầu thế giới – các cụ ông, cụ bà vẫn làm việc đều đặn: từ bảo vệ, trông giữ bãi xe, nhân viên cửa hàng tiện lợi đến tài xế giao hàng. Tại Mỹ, chuỗi siêu thị Walmart chủ động tuyển dụng người cao tuổi làm lễ tân, vì họ niềm nở, kiên nhẫn và đáng tin.
Lao động cao tuổi ở các nước phát triển không phải là giải pháp tạm bợ mà là lựa chọn mang tính chiến lược – nhân văn, hiệu quả và bền vững. Người tiêu dùng thậm chí sẵn sàng trả thêm để được phục vụ bởi người lớn tuổi – những người làm việc bằng trách nhiệm hơn là tốc độ.
Việt Nam: Đã đến lúc thay đổi tư duy về lao động cao tuổi?
Ở Việt Nam, hình ảnh những bác tài xe ôm công nghệ, cô lao công, bác giữ xe… ngoài 60 tuổi không còn xa lạ. Tuy nhiên, họ vẫn là “mảnh ghép lẻ loi”, chưa được nhìn nhận như một lực lượng lao động thực thụ. Chưa có chính sách rõ ràng, chưa có cơ chế bảo vệ quyền lợi lao động cao tuổi.
Điều này khiến thị trường lao động mất cân đối: người già bị loại khỏi guồng quay, trong khi người trẻ lại làm những việc đơn giản, lãng phí sức trẻ. Nếu được phân bổ lại, người cao tuổi có thể gánh vác nhiều công việc ổn định, giúp người trẻ tập trung vào ngành nghề sáng tạo, kỹ thuật cao hơn.
Đã đến lúc, thay vì chỉ nhìn người cao tuổi như nhóm yếu thế, chúng ta cần đặt họ vào đúng vai trò: một lực lượng lao động đặc biệt – có kinh nghiệm, có thời gian, và sẵn lòng đóng góp. Nhưng để làm được điều đó, Việt Nam cần những bước đi cụ thể, đồng bộ và thiết thực.
Giải pháp thiết thực cho Việt Nam
Để biến lao động cao tuổi thành nguồn lực thay vì gánh nặng, Việt Nam cần những giải pháp đồng bộ, từ chính sách đến công nghệ và truyền thông:
- Chính sách hỗ trợ: Tăng cường chính sách nghỉ hưu linh hoạt, cho phép người cao tuổi làm việc bán thời gian sau khi về hưu. Khuyến khích doanh nghiệp tuyển dụng người lớn tuổi thông qua ưu đãi thuế hoặc giảm đóng bảo hiểm.
- Đào tạo kỹ năng: Xây dựng các chương trình đào tạo ngắn hạn, đặc biệt về công nghệ số, giao tiếp dịch vụ hoặc chăm sóc cộng đồng để người cao tuổi thích nghi với công việc mới.
- Nền tảng việc làm riêng: Phát triển ứng dụng công nghệ dành riêng cho lao động cao tuổi, giúp kết nối họ với các công việc phù hợp như xe ôm, giao hàng, trông trẻ, chăm sóc người bệnh, hay các dịch vụ cộng đồng.
- Thay đổi tư duy xã hội: Mở các chiến dịch truyền thông nhằm xóa bỏ định kiến về tuổi già và năng suất. Khuyến khích người tiêu dùng trân trọng lao động của người cao tuổi như một giá trị đạo đức và nhân văn.
Những giải pháp này không chỉ giúp người lớn tuổi sống độc lập và có ích mà còn mở ra tiềm năng kinh tế rõ ràng nếu được triển khai ở quy mô toàn quốc.
Con số biết nói: 15 tỷ USD mỗi năm từ lao động cao tuổi
Theo ước tính, nếu 40% người trên 60 tuổi – tức khoảng 5,2 triệu người – tham gia thị trường lao động chính thức với năng suất bằng một nửa người trưởng thành, họ có thể tạo ra khoảng 390.000 tỷ đồng/năm (tương đương 15,2 tỷ USD).
So với GDP Việt Nam năm 2024 (ước đạt 476,3 tỷ USD), con số này chiếm khoảng 3,2% – một tỷ trọng không hề nhỏ. Nó cho thấy: lao động cao tuổi không chỉ có giá trị xã hội mà còn là một mắt xích kinh tế có thể tạo khác biệt.
Người trẻ – liệu có sẵn sàng?
Một thay đổi nhỏ trong hành vi tiêu dùng có thể mở ra thay đổi lớn trong cấu trúc lao động. Nếu biết rằng người phục vụ bạn là người cao tuổi, bạn có sẵn sàng trả thêm 5.000 đồng? Không phải vì thương hại, mà vì bạn tin họ làm bằng tất cả sự cẩn trọng, chỉn chu – điều không phải ai cũng có.
Chấp nhận chi trả thêm cho lao động cao tuổi không phải là ban ơn, mà là một lựa chọn có trách nhiệm. Trách nhiệm với thế hệ đi trước – và với chính tương lai của xã hội khi bạn cũng sẽ bước sang tuổi 60.
Một lối đi không chỉ cho hôm nay
Lao động cao tuổi không chỉ là vấn đề về việc làm hay chính sách. Ẩn sau đó là một câu hỏi sâu xa hơn: Ta định giá con người theo năng suất hay theo sự hiện diện và đóng góp?
Nếu một người 65 tuổi còn muốn làm việc, đó không phải vì thiếu tiền mà vì họ cần được công nhận – rằng họ vẫn còn hữu ích, còn có giá trị với cộng đồng. Trong một xã hội văn minh, điều ấy phải được chào đón, chứ không bị ngầm hiểu là “cố bám víu”.
Người cao tuổi không xin việc vì sống sót, họ cần được làm vì đó là phần tiếp nối nhân phẩm. Một xã hội biết tạo điều kiện cho người già tiếp tục lao động là một xã hội không lãng phí ký ức, kinh nghiệm và nhân tâm.
Sự sẵn lòng của người trẻ hôm nay – sẵn sàng trả thêm tiền, sẵn sàng trao cơ hội – cũng là tấm gương phản chiếu tương lai của chính họ. Vì ai rồi cũng sẽ già. Khi ấy, điều ta từng làm cho thế hệ trước, sẽ quay lại với chính ta, như một vòng tròn công bằng.
Biết đâu, sự già đi của xã hội không phải là một khủng hoảng – mà là một cơ hội để nhìn lại: Chúng ta đang xây dựng một xã hội lấy hiệu suất làm thước đo, hay một xã hội lấy con người làm trung tâm?
