Ô nhiễm không khí đang bao phủ Hà Nội và TPHCM, nhưng thực tế cho thấy tình trạng này hoàn toàn có thể đảo ngược nếu có chiến lược quản trị bền vững và hành động sớm.
Trong nhiều ngày qua, Hà Nội và TPHCM liên tục nằm trong nhóm đô thị có chất lượng không khí xấu theo ghi nhận của các nền tảng theo dõi môi trường. Khi người thân than thở về bụi mịn dày đặc, tôi lại nhớ đến câu chuyện của Bắc Kinh cách đây hơn mười năm – từng được xem là biểu tượng của ô nhiễm đô thị với bầu trời xám đặc và khuyến cáo hạn chế ra đường dành cho trẻ nhỏ.
Ô nhiễm không khí và bài học từ Bắc Kinh
Năm 2012, Bắc Kinh thuộc nhóm thành phố ô nhiễm nhất thế giới với nồng độ PM2.5 thường vượt 100 µg/m³, gấp hơn 20 lần khuyến nghị của WHO. Thời điểm đó, ít ai nghĩ thành phố có thể thay đổi chỉ trong vòng một thập niên. Nhưng thực tế cho thấy điều ngược lại: từ 2013 đến 2023, nồng độ bụi mịn giảm hơn 50%, xuống dưới 40 µg/m³ vào năm 2023 và đến năm 2024, bầu trời của Bắc Kinh đã trong xanh trở lại.
Câu chuyện của Bắc Kinh cho thấy ô nhiễm không khí không phải là “ngõ cụt”. Những nguyên nhân chính gây ô nhiễm tại đây từng bao gồm khí thải giao thông, đốt than, phát thải công nghiệp, bụi xây dựng và hoạt động đốt chất rắn ở các tỉnh lân cận. Điều đáng nói, những nguyên nhân này tương đồng với Hà Nội và TPHCM hiện nay: mật độ xe cá nhân lớn, công trường xây dựng liên tục, khu công nghiệp ngoại thành và tình trạng đốt rơm rạ theo mùa vẫn còn phổ biến.
Điểm khác biệt là Hà Nội và TPHCM chưa rơi vào mức ô nhiễm cực đoan như nhiều đô thị khác trên thế giới. Đây chính là lợi thế để hành động sớm – với chi phí thấp hơn và biện pháp linh hoạt hơn.
Ô nhiễm không khí và ưu tiên giao thông công cộng
Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy ưu tiên số một để giảm ô nhiễm là giao thông. Trong một thập niên, Bắc Kinh đã xây mới hơn 300 km đường sắt đô thị, mở rộng mạng xe buýt điện và áp dụng cơ chế hạn chế xe cá nhân bằng đấu giá hoặc bốc thăm biển số. Những biện pháp quyết liệt giúp giao thông công cộng trở thành lựa chọn chính, thay vì khẩu hiệu.
Tại Việt Nam, sự chậm trễ của Metro, vành đai và xe buýt điện khiến việc chuyển dịch khỏi xe máy – ô tô cá nhân bị trì hoãn. Nếu các dự án này được đẩy nhanh, các thành phố sẽ có nền tảng để quản lý phương tiện cá nhân hiệu quả hơn, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi sang xe điện cá nhân một cách bền vững.
Quản trị dữ liệu và xử lý nguồn ô nhiễm liên tỉnh
Điểm then chốt khác là tận dụng dữ liệu. Bắc Kinh xây dựng hệ thống quan trắc hơn 1.000 điểm đo, giúp kiểm soát các nguồn phát thải theo thời gian thực. Việt Nam cũng có thể phát triển hệ thống tương tự để giám sát công trường, xưởng sản xuất, phương tiện vận tải và công bố dữ liệu rõ ràng, minh bạch.
Bên cạnh đó, hai đô thị lớn cần phối hợp chặt chẽ với các địa phương lân cận. Vào mùa thu hoạch, việc đốt rơm rạ tại Đồng bằng Bắc Bộ khiến Hà Nội phải gánh lượng bụi mịn rất lớn. Nếu không kiểm soát nguồn ô nhiễm liên tỉnh này, mọi nỗ lực trong nội đô sẽ giảm hiệu quả.
Cam kết của Bắc Kinh kéo dài hơn 10 năm và không phụ thuộc vào một nhiệm kỳ. Đây là điểm Việt Nam có thể học hỏi. Ô nhiễm không khí không phải trạng thái cố định; nó là hệ quả của quyết định chính sách và hoàn toàn có thể đảo ngược.
Nếu các thành phố đặt mục tiêu đúng, dựa vào dữ liệu và kiên định hành động dài hạn, chất lượng không khí có thể cải thiện đáng kể chỉ trong một thập niên. Điều quan trọng là hành động ngay khi chúng ta vẫn còn thời gian để đi đường tắt – học từ những mô hình đã thành công.
Theo: Dân Trí
