Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước tại TP HCM là công trình di sản gần 150 năm tuổi với kiến trúc đặc sắc. Tọa lạc bên sông Bến Nghé, tòa nhà không chỉ là trung tâm tài chính mà còn mang dấu ấn của kiến trúc sư lừng danh từng xây dựng Nhà thờ Đức Bà.
Quy hoạch chiến lược và tầm nhìn đô thị ven sông
Theo các tài liệu lịch sử, sự ra đời của công trình gắn liền với những bước đi đầu tiên trong quy hoạch Sài Gòn của người Pháp. Năm 1862, Đại tá Lucien Florent Paul Coffyn đã phác thảo bản đồ quy hoạch nhằm biến nơi đây thành một đô thị hiện đại với quy mô 500.000 dân. Giới quan sát nhận định rằng, mô hình ô bàn cờ được thiết lập không chỉ phục vụ quản lý mà còn đặt nền móng cho các thiết chế kinh tế quan trọng.
Trong đồ án này, khu vực ven sông Bến Nghé được xem là vị trí đắc địa nhất để đặt các cơ quan tài chính trọng yếu. Một số nhà nghiên cứu chỉ ra rằng việc đặt ngân hàng tại đây mang tính chiến lược cao về mặt hậu cần. Mọi hoạt động vận chuyển vàng bạc, két sắt và tài liệu mật từ các tàu viễn dương Pháp có thể được thực hiện trực tiếp và an toàn hơn tại cảng Sài Gòn.
Đến giai đoạn 1863-1866, quy hoạch khu vực này tiếp tục được điều chỉnh để tạo ra một ô phố hình đa giác hoàn chỉnh cho ngân hàng. Vị trí này được bao quanh bởi các tuyến đường huyết mạch thời bấy giờ như Pellerin và Adran. Theo giới phân tích, sự ưu tiên về không gian này cho thấy tầm quan trọng của Ngân hàng Đông Dương trong cấu trúc quyền lực thuộc địa thời bấy giờ.
năm 1967. (Ảnh: Chụp màn hình báo Thanh Niên)
Dấu ấn chung với công trình Nhà thờ Đức Bà
Một chi tiết lịch sử đáng chú ý là kiến trúc sư chủ trì xây dựng trụ sở đầu tiên vào năm 1878 chính là Achille-Antoine Ginain. Ông đồng thời là người thiết kế Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn, một biểu tượng tôn giáo và kiến trúc khác của thành phố. Một số nhà quan sát cho rằng sự tương đồng về tác giả đã tạo nên một sợi dây liên kết vô hình giữa hai di sản lớn này.
Ngân hàng Đông Dương chính thức được thành lập tại Pháp năm 1875 với tham vọng thiết lập mạng lưới tài chính toàn cầu. Sài Gòn là một trong bốn chi nhánh quốc tế lớn nhất được giới chức Pháp ưu tiên đầu tư xây dựng bài bản ngay từ đầu. Từ đây, quyền lực tài chính bắt đầu lan tỏa và ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ khu vực Đông Dương.
Sau chi nhánh đầu tiên tại Sài Gòn, hệ thống này nhanh chóng mở rộng ra các trung tâm kinh tế khác tại Việt Nam. Các chi nhánh tại Hải Phòng (1885), Hà Nội (1886) và Đà Nẵng (1891) lần lượt ra đời. Theo giới chuyên gia, sự bành trướng này phản ánh nhu cầu quản trị dòng vốn và kiểm soát kinh tế một cách có hệ thống của chính quyền thuộc địa.
Sự lên ngôi của phong cách Art Deco hiện đại
Bước sang thập niên 1920, nhu cầu mở rộng quy mô được đặt ra như một sự khẳng định vị thế của Ngân hàng Đông Dương trên trường quốc tế. Kiến trúc sư Félix Dumail đã được giao nhiệm vụ thiết kế một tòa nhà mới kỳ vĩ hơn trên khu đất tứ giác được hợp nhất. Dự án này có sự cộng tác của Jean Hébrard, một nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn về đô thị tại Đông Dương.
Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển dịch mạnh mẽ trong ngôn ngữ kiến trúc, khi phong cách Art Deco bắt đầu lấn át các xu hướng tân cổ điển. Tòa nhà mới mang diện mạo hiện đại với những hình khối mạnh mẽ, phản ánh tư duy thẩm mỹ mới của thế kỷ 20. Theo các nhà nghiên cứu, đây không chỉ là sự thay đổi về vỏ bọc mà còn thể hiện tham vọng biểu tượng hóa quyền lực tài chính qua kiến trúc.
Quá trình xây cất được thực hiện bởi hãng thầu danh tiếng Brossard et Mopin và hoàn thành vào năm 1931. Công trình nhanh chóng trở thành một điểm nhấn kiến trúc không thể tách rời bên dòng sông Bến Nghé. Với quy mô bề thế, tòa nhà đóng vai trò như một cột mốc đô thị, thu hút sự chú ý của mọi chuyến tàu đến và đi từ cảng Sài Gòn.
Giao thoa văn hóa qua các họa tiết Khmer đặc trưng
Điểm tạo nên giá trị độc bản cho công trình chính là việc lồng ghép các yếu tố văn hóa Á Đông vào cấu trúc phương Tây. Kiến trúc sư Félix Dumail đã dành nhiều thời gian nghiên cứu nghệ thuật Khmer để đưa vào các chi tiết trang trí nội và ngoại thất. Hình ảnh chim thần Garuda và rắn thần Naga được cách điệu tinh tế trên các mảng tường đá.
Bên cạnh đó, họa tiết hoa sen cũng xuất hiện phổ biến, mang lại vẻ mềm mại cho tổng thể công trình Art Deco vốn dĩ góc cạnh. Theo một số nhà phân tích, sự kết hợp này cho thấy nỗ lực bản địa hóa kiến trúc, giúp tòa nhà hòa hợp hơn với bối cảnh văn hóa vùng miền. Đây được xem là một trong những ví dụ tiêu biểu nhất về sự giao thoa kiến trúc tại Đông Dương.
Trải qua gần 150 năm với nhiều biến động lịch sử, tòa nhà vẫn giữ vững được hồn cốt di sản của mình. Sau năm 1975, nơi đây trở thành trụ sở Ngân hàng Nhà nước chi nhánh TP HCM, tiếp nối lược trình phát triển của một biểu tượng tài chính. Giới chuyên gia nhận định, việc bảo tồn những họa tiết đặc trưng và cấu trúc nguyên bản là yếu tố then chốt để gìn giữ giá trị lịch sử cho thế hệ mai sau.
Theo: Báo Thanh Niên
