Iran – Nền kinh tế Iran tiếp tục chao đảo dưới sức ép phong tỏa hàng hải và cấm vận dầu mỏ từ Mỹ, ngay cả khi các cuộc tập kích quân sự giữa hai nước đã tạm dừng.
- Nhật Bản tung “sát thủ săn ngầm” giữa lúc Trung Quốc liên tiếp quấy phá tại biển Đông!
- “Làm nhà” cho cáy ở, lão nông Thanh Hóa thu hàng trăm triệu mỗi năm
- Anh khẳng định sẵn sàng đáp trả nếu Iran tấn công đồng minh
Mỹ và Iran cuối tuần qua đã ngừng tập kích lẫn nhau sau mười bốn ngày giao tranh dữ dội liên tiếp, mở ra khoảng thời gian tạm lắng cho các cuộc đàm phán giữa hai nước. Tuy nhiên Washington vẫn duy trì lệnh phong tỏa hàng hải và các biện pháp hạn chế xuất khẩu dầu mỏ đối với Tehran, khiến khó khăn kinh tế vốn có của quốc gia Trung Đông này ngày càng trầm trọng hơn.
Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz cho biết Tổng thống Donald Trump quyết định tạm dừng chiến dịch không kích nhằm dành “khoảng không gian cần thiết” cho các cuộc đàm phán với Tehran. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cùng lúc xác nhận các cuộc thảo luận với Oman về việc mở lại eo biển Hormuz đã đạt được những tiến triển tích cực. Dù vậy, Washington vẫn giữ nguyên lệnh phong tỏa hàng hải cùng loạt biện pháp hạn chế xuất khẩu dầu mỏ áp đặt lên Iran.
Bộ Dầu mỏ Iran ngày 25/7 công bố nước này đã bán được 11,5 tỷ USD dầu thô trong suốt thời gian diễn ra chiến sự, nhưng không nêu rõ mốc thời gian cụ thể của các giao dịch. Trong giai đoạn thực thi bản ghi nhớ ký với Mỹ hồi tháng trước và kết thúc vào ngày 08/7, Iran bán thêm được 6,5 tỷ USD dầu thô nữa. Tổng số tiền thu về từ hai đợt bán dầu này tương đương khoảng 60% mục tiêu doanh thu dầu mỏ mà Iran đặt ra cho cả năm ngân sách.
Thỏa thuận đạt được với Mỹ đã giúp mở cửa trở lại eo biển Hormuz, đồng thời khiến Washington dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng hải từng áp đặt với Iran trước đó. Nhờ vậy, Iran có cơ hội xuất khẩu lượng dầu thô đã tích trữ sẵn trên nhiều siêu tàu chở dầu đang chờ rời khỏi vùng lãnh hải nước này. Bộ Dầu mỏ Iran cho biết giá dầu tăng đã mang lại khoảng 3 tỷ USD giá trị gia tăng chỉ trong nửa đầu năm nay.
Ngoài khoản giá trị gia tăng kể trên, 11 tỷ USD doanh thu từ dầu mỏ cũng đã được nộp vào ngân sách nhà nước Iran, bất chấp các lệnh cấm vận nghiêm ngặt từ phía Mỹ. Trong đợt phong tỏa cảng biển đầu tiên, kéo dài từ ngày 13/4 đến khi hai bên ký bản ghi nhớ ngày 18/6, giới chức Iran từng xác nhận xuất khẩu dầu thô đã rơi về mức gần như bằng không. Nếu lệnh phong tỏa lần hai tiếp tục kéo dài, doanh thu xuất khẩu dầu của Iran có nguy cơ sụt giảm nghiêm trọng thêm lần nữa.
Áp lực này chắc chắn sẽ đè nặng lên đảo Kharg, nơi trung chuyển khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của toàn nước Iran, cùng nhiều cơ sở lưu trữ và xuất khẩu khác trong khu vực. Hoạt động của các nhà máy hóa dầu cũng sẽ bị gián đoạn nghiêm trọng, khiến quá trình khôi phục sản xuất trong tương lai trở nên tốn kém và mất nhiều thời gian hơn. Cơ sở hạ tầng của Iran vốn đã chịu thiệt hại nặng nề trong cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động hồi cuối tháng 2, và có thể còn tồi tệ hơn nếu xung đột tiếp tục leo thang trở lại.
Chính phủ Iran hồi tháng trước cho biết chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel đã khiến tổng sản lượng khí đốt tự nhiên của nước này giảm khoảng 230 triệu m3 mỗi ngày, so với mức khoảng 650 triệu m3 mỗi ngày trước khi chiến tranh nổ ra. Sekhavat Asadi, giám đốc điều hành Khu Kinh tế Năng lượng Đặc biệt Pars, hôm 26/7 cho biết Iran dự kiến sẽ khôi phục hơn 100 triệu m3 công suất sản xuất mỗi ngày đã bị mất trong chiến sự.
Giới chức Iran hiện cũng phải xử lý tình trạng mất cân đối nhiên liệu nghiêm trọng, khi cả nước đối mặt mức thâm hụt hơn 20 triệu lít xăng mỗi ngày. Để bù đắp khoảng thiếu hụt này, Iran buộc phải nhập khẩu xăng với số lượng hạn chế nhưng chi phí cao, đồng thời pha trộn các thành phần nhiên liệu và sử dụng kho dự trữ tích lũy từ trước chiến sự. Chính phủ nước này cũng liên tục kêu gọi người dân trong cả nước tiết kiệm nhiên liệu tối đa trong giai đoạn khó khăn hiện tại.
Bộ Dầu mỏ Iran cảnh báo có thể sẽ siết chặt hạn mức tiêu thụ nhiên liệu hàng tháng, nếu tình trạng mất cân đối nguồn cung tiếp tục kéo dài trong thời gian tới. Chính phủ Iran tuần trước cũng tuyên bố đang nghiêm túc cân nhắc việc tăng giá xăng đối với nhóm sử dụng ở bậc hạn mức tiêu thụ cao nhất. Một đợt tăng giá xăng khác từng được thực hiện vào tháng 12/2025, chỉ vài tuần trước khi làn sóng biểu tình bạo lực bùng phát trên toàn quốc khiến hàng nghìn người thiệt mạng hồi tháng 1.
Việc tăng giá nhiên liệu đột ngột hồi tháng 11/2019 từng châm ngòi cho các đợt biểu tình đẫm máu tương tự trên khắp đất nước Iran. Thủ đô Tehran cùng nhiều thành phố khác trên cả nước hiện đang phải cắt điện luân phiên, kéo theo tình trạng gián đoạn nguồn cung nước sạch và dịch vụ viễn thông. Tổng thống Masoud Pezeshkian cho biết ông đã chỉ đạo không cắt điện đối với các cơ sở sản xuất và công nghiệp cho đến cuối tháng 9, nhằm tránh gây thêm sức ép lên thị trường lao động vốn đã suy yếu sẵn.
Việc đóng cửa eo biển Hormuz cũng giáng một đòn mạnh vào hoạt động thương mại giữa Iran với Trung Quốc, đối tác thương mại và bên mua dầu lớn nhất của nước này. Bắc Kinh đã cắt giảm đáng kể tổng lượng dầu thô nhập khẩu từ Iran để thích ứng với bối cảnh chiến sự leo thang. Theo dữ liệu từ Hải quan Trung Quốc, trong giai đoạn tháng 3 đến tháng 6 năm 2026, thương mại phi dầu mỏ giữa hai nước chỉ đạt tổng cộng 830 triệu USD, giảm mạnh từ mức 3,3 tỷ USD cùng kỳ năm ngoái, tương đương mức giảm khoảng 75%.
Dữ liệu vận tải biển của Kpler, được Iran International phân tích, cũng chỉ ra sự sụt giảm mạnh trong xuất khẩu dầu mỏ của Iran sang thị trường Trung Quốc. Khối lượng dỡ hàng trung bình mỗi ngày tại các cảng Trung Quốc đã giảm từ 1,74 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 4, xuống chỉ còn khoảng 550.000 thùng mỗi ngày trong nửa đầu tháng 7. Sự gián đoạn này cũng khiến chi phí vận chuyển hàng hóa tăng vọt trong thời gian gần đây.
Theo người đứng đầu bộ phận hậu cần thuộc Tổ chức Xúc tiến Thương mại Iran, chi phí vận chuyển một container hàng từ Trung Quốc đến Iran hiện dao động 8.000-9.000 USD, tăng mạnh so với mức 2.500-3.500 USD trước khi xung đột nổ ra. Việc Ukraine tấn công một tàu hàng của Iran ở biển Caspi cũng làm dấy lên lo ngại tuyến đường thủy vốn an toàn này có thể trở thành điểm nóng quân sự mới. Hoạt động thương mại của Iran qua biển Caspi chủ yếu diễn ra với các đối tác gồm Nga, Kazakhstan, Turkmenistan và Azerbaijan.
Iran hiện phải nhập khẩu nhiều mặt hàng thiết yếu như lúa mì, ngũ cốc, ngô, đại mạch cùng thức ăn chăn nuôi, gỗ và phân bón phục vụ sản xuất trong nước. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Iran qua tuyến hàng hải phía bắc bao gồm vật liệu xây dựng, sản phẩm thép, nông sản và một số sản phẩm hóa dầu.
Cựu cố vấn tổng thống Masoud Nili tuần trước cảnh báo rằng nền kinh tế Iran đang chuyển từ trạng thái trì trệ mãn tính nhưng còn kiểm soát được, sang một cuộc khủng hoảng thực sự khó lường trước. Ông cho rằng nhiều năm quản lý yếu kém về mặt cơ cấu đang bộc lộ rõ những hệ lụy nghiêm trọng, trong khi lạm phát đã bước sang giai đoạn khó kiểm soát hơn trước rất nhiều. Các khoản trợ cấp cùng mạng lưới an sinh xã hội hiện không còn đủ sức bảo vệ đời sống của người dân Iran.
Nhật báo kinh tế Donya-ye-Eghtesad nhận định những thách thức cấp bách nhất của Iran hiện nay gồm lạm phát kéo dài, tăng trưởng kinh tế yếu và thiếu ổn định, cùng thâm hụt ngân sách dai dẳng nhiều năm liền. Báo này cũng chỉ ra thêm các rủi ro như biến động tỷ giá hối đoái, nguy cơ mất khả năng chi trả của các quỹ hưu trí, sức ép từ chính sách đối ngoại và rủi ro địa chính trị ngày càng gia tăng.
Nhà kinh tế Mohammad-Mehdi Behkish cho biết việc tái thiết hạ tầng bị hư hại do chiến sự, phục hồi tăng trưởng kinh tế và hiện đại hóa ngành công nghiệp sẽ cần khoảng 500 tỷ USD vốn đầu tư trong thời gian tới. Tuy nhiên, nguồn lực trong nước hiện hoàn toàn không đủ để đáp ứng nhu cầu này, khiến việc tăng cường hợp tác với nước ngoài và hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu trở thành yêu cầu bắt buộc đối với Iran, theo nhận định của Behkish.
Nguyễn Chiến (tổng hợp)
