CÀ MAU – Nghề làm muối hơn một thế kỷ tại vùng đất từng thuộc tỉnh Bạc Liêu đang đối mặt thời tiết cực đoan và cảnh được mùa mất giá, khiến nhiều diêm dân chật vật dù vẫn có người thu lợi hàng tỉ đồng mỗi năm.
- Hồ chắn 2,5 triệu m³ vẫn tiềm ẩn nguy cơ vỡ ở Tây Tạng
- Vệ tinh thấy sông băng, nhưng không biết khi nào nó sụp đổ
- Sau sáp nhập trường học, ai được nghỉ hưu trước tuổi?
Trận mưa trái mùa hồi tháng 02/2026 đã cuốn trôi hơn 7.700 tấn muối của hàng trăm hộ dân tại vùng sản xuất Đông Hải và Vĩnh Hậu, trong khi diện tích làm muối từ gần 4.000 ha thời hoàng kim giảm còn khoảng 1.590 ha. Giữa những biến động ấy, sự khác biệt về khả năng vốn và trữ hàng đang tạo nên khoảng cách lớn giữa những người cùng sống bằng hạt muối.
Ông Trịnh Văn Quang, 75 tuổi, có hơn 40 năm gắn bó với ruộng muối ở ấp Bửu 2, cho biết gia đình vừa mất hơn 30 tấn muối trong đợt mưa trái mùa. Số muối này nằm trong tổng thiệt hại hơn 7.757 tấn của toàn xã.
“Chỉ một trận mưa trái mùa có thể cuốn trôi thành quả của hàng tháng lao động”, ông Quang nói.
Hạt muối không chỉ phụ thuộc vào nắng
Nghề làm muối tại vùng đất từng thuộc tỉnh Bạc Liêu hình thành hơn 100 năm trước, gắn với nhiều thế hệ người dân ở các cánh đồng ven biển Đông Hải, Vĩnh Hậu, Long Điền, Gành Hào và Tân Thuận. Ngày 31/12/2020, Bộ Văn hóa – Thể thao – Du lịch chính thức công nhận nghề muối Bạc Liêu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sự công nhận này đánh dấu việc nghề muối được nhìn nhận như một giá trị văn hóa cần gìn giữ, bên cạnh vai trò là sinh kế của người dân. Tuy vậy, từ năm 2000, diện tích làm muối dần thu hẹp khi phong trào nuôi tôm phát triển mạnh.
Nghề muối vốn phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Nắng gắt giúp nước biển bốc hơi và hạt muối kết tinh, nhưng một cơn mưa trái mùa có thể xóa đi thành quả của nhiều tháng lao động.
Những bất thường của thời tiết cũng không chỉ diễn ra trên các cánh đồng muối. Một khảo sát của Ngân hàng Thế giới công bố năm 2024, được trang tin môi trường quốc tế Mongabay dẫn lại, cho thấy các hộ dân ở Đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng nặng bởi hiện tượng thời tiết cực đoan có thu nhập bình quân đầu người thấp hơn khoảng 17% so với khu vực không bị ảnh hưởng.
Với những người làm muối, sự thay đổi ấy được cảm nhận trực tiếp qua mùa vụ ngày càng khó đoán và nguy cơ mất trắng cao hơn. Nhưng ngay cả khi thời tiết thuận lợi, nhiều diêm dân vẫn chưa chắc thoát khỏi cảnh khó khăn.
Giữa những cánh đồng muối trắng, nghịch lý quen thuộc vẫn lặp lại: được mùa thì giá giảm, còn khi mất mùa khiến giá tăng thì lượng muối để bán lại không còn nhiều. Sự bấp bênh ấy khiến những hộ thiếu vốn thường phải bán muối ngay sau thu hoạch.
Ông Trần Việt Trung, 62 tuổi, cho biết vừa bán 5 tấn muối nhưng chỉ thu về 7 triệu đồng, “chỉ mua được chiếc điện thoại đời cũ”. Những hộ không có vốn còn phải bán muối non, có trường hợp bị thương lái ép giá thấp hơn 30-40% so với giá thị trường và rơi vào cảnh vay nợ từ chính thương lái.
Trong khi nhiều hộ phải bán muối ngay để có tiền trang trải, ông Phan Văn Phúc có một con đường khác. Từ hơn 1 ha đất hoang khai phá năm 1979, ông hiện sở hữu trên 40 ha, lãi 1-2 tỉ đồng mỗi năm và đã xây 6 căn biệt thự cùng một khách sạn
Khác biệt không nằm ở kỹ thuật làm muối mà ở khả năng tài chính để xây kho và trữ hàng, chờ giá tăng mới bán. Điều mà nhiều diêm dân nghèo không thể làm được lại trở thành lợi thế giúp ông Phúc chủ động hơn trước thị trường.
Theo ông Lương Ngọc Lân, nguyên Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bạc Liêu (cũ), để người dân có thể tiếp tục sống với nghề, cần tổ chức lại sản xuất và tăng liên kết giữa các hộ với hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến. Hướng đi được đặt ra là phát triển muối công nghiệp, thực phẩm và y tế, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái.
Trên những cánh đồng ven biển, hạt muối vẫn kết tinh mỗi khi nắng lên. Nhưng để nghề trăm năm không chỉ còn là một di sản được ghi nhận, câu chuyện phía trước vẫn là làm sao để những người trực tiếp làm ra hạt muối có thể sống được bằng chính nghề của mình.
Nguyễn Mùi (tổng hợp)
