Chiến thắng của đảng Dân chủ tại lưỡng viện có thể tạo ra những điều chỉnh đáng kể trong chính sách của Mỹ, từ xung đột Iran, viện trợ Ukraine đến quan hệ với các đồng minh châu Á.
- Ông Trump đứng trước lựa chọn khó khăn về cuộc chiến Iran
- Ông Trump không thay đổi lập trường với Iran sau thất bại bầu cử giữa kỳ
- Bữa nhậu tối 01/11 kết thúc bằng một cái chết và hai người bị bắt
Cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 03/11 đánh dấu sự thay đổi lớn trong tương quan quyền lực tại Mỹ khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện từ tay đảng Cộng hòa. Từ tháng 01/2027, Tổng thống Donald Trump sẽ phải đối mặt với một quốc hội có lập trường đối lập, khiến việc triển khai các quyết sách không còn thuận lợi như trước.
Trong hai năm đầu nhiệm kỳ, ông Trump theo đuổi chính sách đối ngoại cứng rắn, thể hiện qua việc áp thuế, gây sức ép với đồng minh và tiến hành các hoạt động quân sự ở nước ngoài, trong đó có cuộc chiến với Iran. Nhiều quyết định được Nhà Trắng đưa ra đơn phương đã làm dấy lên tranh luận về vai trò giám sát của quốc hội đối với quyền lực hành pháp.
Với cán cân quyền lực mới, các nghị sĩ Dân chủ có thêm công cụ để tác động đến định hướng của chính quyền. Thông qua quyền lập pháp, kiểm soát ngân sách và hoạt động giám sát, phe này có thể gây sức ép buộc Nhà Trắng điều chỉnh cách tiếp cận trong những vấn đề còn nhiều bất đồng.
Iran được dự báo là một trong những mặt trận đầu tiên mà đảng Dân chủ tìm cách can thiệp. Ngày 28/2, Tổng thống Trump tuyên bố quân đội Mỹ mở chiến dịch không kích Iran mà chưa được quốc hội chấp thuận, đưa Washington vào một cuộc xung đột kéo dài. Sau đó, các nghị sĩ Dân chủ nhiều lần thúc đẩy nghị quyết yêu cầu ông Trump chấm dứt chiến dịch quân sự. Tuy nhiên, phần lớn đề xuất không đạt đủ số phiếu cần thiết. Có nghị quyết vượt qua cả hai viện nhưng vẫn không được Nhà Trắng thực hiện.
Khi nắm quyền kiểm soát quốc hội, đảng Dân chủ có thể gia tăng sức ép bằng cách cắt giảm ngân sách quốc phòng, trì hoãn phê chuẩn các đề cử nhân sự hoặc yêu cầu chính quyền báo cáo, điều trần thường xuyên về hoạt động tác chiến. Những biện pháp này có thể buộc Nhà Trắng phải tham vấn cơ quan lập pháp nếu muốn duy trì chiến dịch. Dù vậy, quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát không dễ ngăn chặn hoàn toàn ông Trump tiếp tục cuộc chiến.
Tổng thống vẫn có quyền phủ quyết các dự luật được quốc hội thông qua. Muốn bác quyền phủ quyết này, phe Dân chủ cần đạt ít nhất 2/3 số phiếu tại mỗi viện, điều khó thực hiện nếu thiếu sự ủng hộ của các nghị sĩ Cộng hòa.
Một số quan chức Trung Đông nhận định chiến thắng của đảng Dân chủ chưa chắc giúp tình hình sớm hạ nhiệt. Không còn chịu nhiều sức ép từ cuộc bầu cử giữa kỳ, ông Trump có thể quyết liệt hành động trước khi quốc hội khóa mới bắt đầu hoạt động ngày 03/1/2027. “Tổng thống Trump không chấp nhận bị cử tri Mỹ và Iran xem là kẻ thất bại. Ông ấy có lẽ sẽ hành động. Đây là vấn đề liên quan đến di sản chính trị của ông ấy hơn là tính toán chiến lược”, Nadim Koteich, cố vấn truyền thông và chính sách người Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), nói với WSJ.
Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei cũng dự báo Mỹ có thể nối lại chiến dịch tấn công sau bầu cử giữa kỳ. Ngày 4/11, ông tuyên bố: “Những ai ảo tưởng rằng Mỹ có thể thay đổi thông qua chuyển đổi quyền lực đảng phái, hay lầm tưởng rằng việc nhân nhượng với Mỹ có thể khiến họ từ bỏ thái độ thù địch với Iran đều đang phạm sai lầm nghiêm trọng”.
Ông Khamenei cảnh báo quy mô xung đột sẽ mở rộng nếu Washington tiếp tục tấn công. Theo lãnh đạo Iran, các cuộc tập kích nhằm vào căn cứ Mỹ tại Trung Đông và việc phong tỏa eo biển Hormuz là một phần trong chiến lược chống lại vị thế thống trị của Washington.
Viện trợ Ukraine, Israel và quan hệ với châu Á trước những điều chỉnh
Không chỉ vấn đề Iran, chính sách của Mỹ đối với cuộc xung đột Nga – Ukraine cũng có thể chịu tác động từ sự thay đổi quyền lực tại quốc hội. Chính quyền ông Trump gần như đã dừng viện trợ tài chính và quân sự trực tiếp cho Kiev, dù trước đây vấn đề này từng nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng. Những động thái gần đây của Tổng thống Mỹ, trong đó có việc nới lỏng trừng phạt đối với dầu diesel và năng lượng Nga, khiến nhiều nghị sĩ bất bình, kể cả một bộ phận thành viên đảng Cộng hòa.
Đây có thể là cơ sở để đảng Dân chủ tìm kiếm sự ủng hộ lưỡng đảng đối với các sáng kiến hỗ trợ Ukraine. Khi kiểm soát cả hai viện, phe này có quyền quyết định những dự luật nào được đưa ra thảo luận và bỏ phiếu. Theo Reuters, một số đề xuất có thể nhận đủ sự ủng hộ để được thông qua ngay cả khi Tổng thống phản đối. Trong quá khứ, sự đồng thuận dành cho Ukraine từng đủ lớn để quốc hội tập hợp 2/3 số phiếu tại cả Hạ viện và Thượng viện, qua đó vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống.
Bên cạnh viện trợ, các nghị sĩ Dân chủ cũng có thể tìm cách ngăn chính quyền nới lỏng trừng phạt Nga. Hạ nghị sĩ Gregory Meeks, người dự kiến giữ chức chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Hạ viện, đã thúc đẩy một dự luật lưỡng đảng nhằm ngăn kế hoạch đưa dầu diesel Nga trở lại thị trường toàn cầu. Nếu được thông qua, những sáng kiến này có thể tạo ra khác biệt đáng kể giữa chính sách của quốc hội và định hướng hiện tại của Nhà Trắng đối với Nga và Ukraine.
Với Israel, triển vọng điều chỉnh chính sách viện trợ cũng đang được đặt ra. Mỹ hiện cung cấp cho đồng minh Trung Đông khoản hỗ trợ cơ bản 3,8 tỷ USD mỗi năm, chưa kể hàng tỷ USD bổ sung kể từ sau cuộc tấn công của Hamas ngày 07/10/2023. Sự ủng hộ Israel trong nội bộ đảng Dân chủ đã suy giảm sau chiến dịch trả đũa của nước này tại Gaza, khiến hàng chục nghìn dân thường Palestine thiệt mạng. Vì vậy, khi kiểm soát quốc hội, các nghị sĩ Dân chủ có thể thúc đẩy những biện pháp hạn chế hoặc chấm dứt viện trợ quân sự cho Israel.
Lập trường của đảng này đã có sự thay đổi đáng chú ý. Trong mùa hè, gần một nửa số hạ nghị sĩ Dân chủ bỏ phiếu ủng hộ đề xuất cắt viện trợ Israel. Một số nghị sĩ không tán thành việc dừng toàn bộ hỗ trợ nhưng đồng ý hạn chế cung cấp một số loại vũ khí sát thương. “Chúng ta cần bảo đảm các đạo luật, luật pháp quốc tế và chính sách của mình được áp dụng nhất quán đối với hành động của mọi quốc gia. Không nên có ngoại lệ dành cho Israel”, Thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Van Hollen nói về chính sách viện trợ của Mỹ.
Ở khu vực châu Á, sự thay đổi quyền kiểm soát quốc hội cũng khiến các đồng minh của Mỹ theo dõi sát những bước đi tiếp theo của Washington. Trong hai năm cuối nhiệm kỳ, ông Trump có thể tập trung vào các cuộc đàm phán nhằm củng cố di sản chính trị, khiến một số quốc gia lo ngại lợi ích an ninh và kinh tế của họ bị đặt sau những thỏa thuận với Trung Quốc hoặc Triều Tiên.
Stephen Olson, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện ISEAS-Yusof Ishak ở Singapore, cảnh báo sau khi áp lực bầu cử giữa kỳ qua đi, ông Trump có thể tiếp tục theo đuổi chính sách thương mại cứng rắn, bao gồm khả năng áp thêm thuế đối với Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á khác. Tuy nhiên, chiến thắng của đảng Dân chủ cũng có thể khuyến khích nghị sĩ hai đảng thách thức chương trình nghị sự thương mại của Tổng thống, tạo điều kiện để quốc hội tăng cường giám sát các quyết định của Nhà Trắng.
Theo nhà bình luận Clyde Russell của Reuters, các đồng minh châu Á, đặc biệt là Hàn Quốc và Nhật Bản, sẽ “hy vọng rằng đảng Dân chủ tại quốc hội có thể giúp giảm bớt tác động tồi tệ nhất từ các chính sách thương mại của ông Trump”. Russell cho rằng những quốc gia này mong muốn Mỹ dỡ bỏ thuế quan và duy trì cách ứng xử nhất quán hơn với các đồng minh.
Trong khi đó, các cuộc tiếp xúc cấp cao gần đây giữa ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã góp phần hạ nhiệt căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn. Tuy nhiên, Bắc Kinh được cho là muốn duy trì giai đoạn ổn định mong manh để tranh thủ thời gian củng cố năng lực tự chủ.
Wu Xinbo, lãnh đạo Trung tâm Nghiên cứu Mỹ thuộc Đại học Phúc Đán ở Thượng Hải, nhận định chiến thắng của đảng Dân chủ sẽ khiến giới chức Trung Quốc hướng tới tầm nhìn dài hạn hơn. Dù vậy, Bắc Kinh vẫn duy trì lập trường cứng rắn trong quan hệ với Washington.
Nguyễn Nhàn (tổng hợp)
