Sau 47 năm lưu lạc, tượng Bồ tát Tara lần đầu được trưng bày gần như nguyên bản, khi hai pháp khí quan trọng là đóa sen và con ốc trở về bảo tàng.
- Khúc gỗ trầm tốc bông “trăm năm có một” được trả giá hơn 600 triệu
- “Cụ bà đẹp nhất thế giới” bắt đầu từ người chèo đò
- Tết xa quê, những ngày cày cuốc trước giờ về nhà
Phát hiện tình cờ và hành trình thất lạc kéo dài
Năm 1978, trong lúc đào gạch Chăm để làm sân phơi lúa tại làng Đồng Dương (nay thuộc xã Bình Định Bắc, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam), người dân địa phương bất ngờ phát hiện một khối kim loại lớn nằm sâu dưới lòng đất, cách tháp Sáng khoảng 20 m. Đó là pho tượng đồng đứng thẳng, dáng mềm mại, eo thắt, tóc búi cao, cao 114 cm và nặng 81 kg.
Thời điểm ấy, do chưa có quy định chặt chẽ về việc phát hiện và bàn giao cổ vật, người dân đã tháo rời hai pháp khí trên tay tượng – một đóa sen và một con ốc – để mang đi kiểm tra, vì tưởng tượng làm bằng vàng. Kết quả xác định pho tượng được đúc bằng đồng, song hai pháp khí không được hoàn trả đầy đủ.
Pho tượng sau đó được đưa về Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng để bảo quản, trong khi hai pháp khí tiếp tục được lưu giữ trong dân làng, truyền từ đời này sang đời khác. Các ngón tay bị bẻ rời dần thất lạc theo thời gian. Việc bàn giao không trọn vẹn khiến mối quan hệ giữa bảo tàng và người dân địa phương có thời điểm căng thẳng, thậm chí phát sinh khiếu nại kéo dài.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa – nghệ thuật Chămpa Trần Kỳ Phương, người theo dõi câu chuyện từ những ngày đầu, đây là hệ quả của bối cảnh lịch sử hậu chiến, khi nhận thức và hành lang pháp lý về bảo vệ di sản còn hạn chế.
Bước ngoặt hoàn nguyên sau nhiều thập niên
Suốt nhiều năm, Bảo tàng Điêu khắc Chăm liên tục gửi công văn đề nghị hoàn trả hai pháp khí nhằm hoàn chỉnh pho tượng. Tuy nhiên, mong muốn được ghi nhận, khen thưởng hoặc xây dựng không gian trưng bày tại địa phương đã khiến việc bàn giao rơi vào bế tắc.
Chỉ đến năm 2019, khi việc lưu giữ hai hiện vật trở thành áp lực đối với chính quyền cơ sở, người dân Đồng Dương mới thống nhất giao lại con ốc và đóa sen cho Bảo tàng Quảng Nam. Đến ngày 9/12/2023, hai pháp khí chính thức được chuyển về Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Cuối năm 2025, bảo tàng tiến hành gắn tạm hai pháp khí lên tượng bằng vật liệu trung tính, không gây tác động đến đồng nguyên gốc. Nhờ đó, tượng Bồ tát Tara lần đầu xuất hiện trước công chúng trong diện mạo gần với nguyên bản nhất sau gần nửa thế kỷ.
Ông Trần Kỳ Phương đánh giá cao vai trò của người dân Thăng Bình trong việc gìn giữ hai pháp khí suốt nhiều thập niên. Theo ông, việc các hiện vật không bị hư hại hay thất lạc trong bối cảnh lịch sử phức tạp là điều đáng ghi nhận, góp phần quan trọng vào quá trình hoàn nguyên ngày nay.
Giá trị nghệ thuật, tôn giáo và thách thức bảo tồn
Tượng Bồ tát Tara được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2012, có niên đại hơn 1.200 năm, gắn với Phật viện Đồng Dương thời vua Indravarman II. Đây là pho tượng tiêu biểu cho phong cách Đồng Dương – giai đoạn rực rỡ của nghệ thuật Chămpa thế kỷ 9 và được giới chuyên môn quốc tế đánh giá cao.
Theo các nhà nghiên cứu, con ốc trên tay tượng tượng trưng cho sự truyền bá Phật pháp, còn đóa sen biểu trưng cho trí tuệ thanh tịnh. Hai pháp khí hoàn chỉnh hình tượng Tara – Phật Mẫu Tara – được xem là hóa thân từ lòng từ bi của Bồ Tát Quan Thế Âm, sinh ra từ giọt nước mắt của Ngài trước nỗi khổ của chúng sinh.
Dù hai pháp khí đã trở về, việc gắn cố định vĩnh viễn lên tượng vẫn là thách thức lớn. Hiện Việt Nam chưa có chuyên gia đủ năng lực thực hiện thao tác này mà không gây nguy cơ tổn hại cho bảo vật. Theo ông Trần Kỳ Phương, cần đến chuyên gia quốc tế với chi phí rất lớn để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hiện vật.
Trong bối cảnh đó, giải pháp gắn tạm được xem là phù hợp, vừa giúp công chúng tiếp cận trọn vẹn giá trị tạo hình, vừa bảo toàn nguyên trạng bảo vật. Ông Hà Vỹ, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Đà Nẵng, cho biết việc hai pháp khí trở về đã góp phần hoàn thiện giá trị lịch sử, nghệ thuật và tâm linh của hiện vật quan trọng nhất tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm.
Theo: VnExpress
