Kỹ sư môi trường Nguyễn Bá Hội cho biết nhiều xã nông thôn mới đã hoàn thành đường sá, cổng làng nhưng nước thải và rác thải vẫn tồn đọng phía sau.
- Truy tố Chủ tịch Thiên Minh Đức, lộ khoảng trống quản lý quỹ xăng dầu
- Hải Phòng chốt đấu giá 5 mỏ cát biển, giải cơn khát vật liệu
- Giảm nghèo thông tin giúp nông dân Hải Phòng bớt lo đầu ra
Ông là người trực tiếp khảo sát môi trường tại nhiều địa phương xây dựng nông thôn mới. Bài viết được ông đăng trên chuyên mục Tâm điểm báo Dân trí ngày 14/8/2026, vì sao đường làng sạch nhưng nước thải, bao bì thuốc bảo vệ thực vật và chất thải chăn nuôi vẫn chưa được xử lý dứt điểm.
Ông đi theo con đường bê tông mới, qua nhà văn hóa khang trang, qua cổng làng vừa xây. Rồi ông rẽ khỏi đường chính, đi sâu xuống cuối xóm. Nước thải chảy ra ruộng. Bao bì thuốc bảo vệ thực vật nằm lẫn trong cỏ. Rác bị đốt cạnh nhà. Ao làng nhận đủ loại chất thải.
Ông không cho rằng chính quyền và người dân thờ ơ. Nhiều nơi đã dành nguồn lực thu gom rác, trồng cây, vận động giữ vệ sinh. Một tuyến đường hoa xong trong vài tuần, dễ đưa vào báo cáo. Một hệ thống xử lý nước thải cần thời gian khảo sát, đầu tư, vận hành, nhưng không dễ nhìn thấy bằng mắt.
Nhiều xã thiếu năng lực kỹ thuật. Dân cư ở rải rác khiến chi phí xây hệ thống thoát nước tập trung rất cao. Phí vệ sinh thu được không đủ trả cho thu gom và xử lý. Cán bộ môi trường thường kiêm nhiệm thêm việc khác.
Ông kể về một khu xử lý nước thải xây khá bài bản. Nó chỉ chạy cầm chừng, vì không có kinh phí vận hành ổn định. Ở một nơi khác, điểm tập kết rác đặt xa khu dân cư. Xe thu gom không chạy đúng lịch, rác tồn đọng rồi bị đốt.
Cách làm hiện nay dễ khiến người ta nhầm “sạch” với “không nhìn thấy rác”. Rác quét khỏi đường làng có thể bị đổ ra bãi đất trống. Nước thải dẫn khỏi khu dân cư có thể chảy thẳng xuống kênh tưới. Chuồng trại dọn sạch, nhưng phân và nước rửa chuồng vẫn xả ra môi trường.
Chăn nuôi ở nhiều vùng nông thôn đã tăng quy mô. Phân bón và thuốc bảo vệ thực vật dùng nhiều hơn trước. Xưởng sản xuất, cơ sở tái chế, làng nghề mọc lên xen giữa khu dân cư. Hạ tầng cũ phải gánh lượng chất thải mới, cả về khối lượng lẫn tính chất.
Mưa lớn cuốn rác và hóa chất tồn lưu xuống sông hồ. Nắng nóng khiến ao tù bốc mùi, kênh ô nhiễm, dịch bệnh dễ phát sinh. Quy hoạch chỉ lo đường sá và công trình công cộng, bỏ qua tiêu thoát nước và vùng trũng tự nhiên, thì hạ tầng mới xây xong cũng khó chống chịu được lâu.
Ông Hội cho rằng môi trường nông thôn cần được coi như một dịch vụ công, giống điện, đường, trường học, y tế cơ sở. Người dân cần rác được thu gom đúng lịch, nước thải được xử lý, nguồn nước được giám sát. Hiệu quả phải đo bằng sự ổn định mỗi ngày, không phải số công trình đã khánh thành.
Mỗi dự án, theo ông, cần trả lời rõ trước khi làm: ai vận hành, tiền lấy từ đâu, thiết bị hỏng ai sửa, bùn thải đưa đi đâu. Không phải xã nào cũng cần nhà máy xử lý nước thải tập trung. Khu dân cư thưa có thể dùng bể tự hoại cải tiến hoặc hồ sinh học; khu dân cư đông nên có hệ thống thu gom chung.
Phân loại rác tại nguồn chỉ có ý nghĩa khi khâu sau được tổ chức đồng bộ. Không thể bắt dân chia rác nhiều loại rồi xe gom lại đổ chung một chỗ. Chất thải nông nghiệp có thể làm phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc khí sinh học, nếu làm đúng quy mô.
Bể chứa bao bì thuốc bảo vệ thực vật đặt ngoài đồng mới là bước đầu. Không có lịch thu gom và kinh phí xử lý, chúng sẽ thành điểm tồn lưu mới. Ông cho rằng doanh nghiệp sản xuất, phân phối hóa chất cũng phải chia sẻ trách nhiệm và chi phí, không thể dồn hết cho nông dân.
Ông đề nghị đánh giá bằng kết quả thực tế, không chỉ bằng tỷ lệ hoàn thành. Cần theo dõi tần suất thu gom đúng lịch, tỷ lệ công trình xử lý thực sự hoạt động, chất lượng nước sau xử lý. Dữ liệu môi trường cấp xã hiện còn thiếu và phân tán, khiến kinh phí dễ bị chia đều thay vì dồn cho điểm nóng thực sự.
Người dân cần được hỏi ý kiến từ khi chọn giải pháp, không chỉ được vận động sau khi công trình đã xong. Họ biết con mương nào hay tắc, bãi rác tự phát xuất hiện ở đâu, cơ sở nào hay xả thải. Phí dịch vụ cần phù hợp thu nhập nông thôn, nhưng không nên miễn phí hoàn toàn, để hệ thống không chỉ dựa vào ngân sách.
Ông Hội nói thước đo của một vùng nông thôn mới không nằm ở cổng chào hay tấm biển công nhận. Đó là việc người dân có dám dùng nước dưới con kênh gần nhà, trẻ em có thể chơi cạnh ao làng, và rác có được thu gom định kỳ hay không.
Vinh Vũ (tổng hợp)
