Hải Phòng – Tòa Cửu Phẩm Liên Hoa tại chùa Giám không chỉ là Bảo vật quốc gia có giá trị đặc biệt mà còn lưu giữ những nét tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc gỗ thời Hậu Lê
- Lễ hội đền Ông Hoàng Mười năm 2026 với nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc
- Cầu Cửa Lục 25.560 tỉ đồng: Giao thông đi cùng du lịch
- Hai cây đa trăm tuổi được giữ lại khi Đồng Nai mở đường song hành
Tọa lạc tại xã Cẩm Giang, công trình có tuổi đời hơn 300 năm, được đánh giá là một trong những kiến trúc Phật giáo độc đáo còn bảo tồn được nguyên bản.. Gắn với lịch sử hình thành, phát triển của ngôi cổ tự và cuộc đời Đại danh y – Thiền sư Tuệ Tĩnh, di tích hiện cũng đang đối mặt với nhiều hư hỏng cần sớm được khắc phục.
Chùa Giám, còn có tên chữ là Nghiêm Quang Tự, là ngôi chùa gắn với thân thế và sự nghiệp của Thiền sư Tuệ Tĩnh. Công trình mang kiến trúc nghệ thuật thời Lê, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày 13/3/1974.
Theo tài liệu lịch sử, ngôi chùa trước đây thuộc xã An Trang, tổng An Trang, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Chùa được xây dựng từ thời nhà Lý, đến thế kỷ XIV được Thiền sư Tuệ Tĩnh đứng ra hưng công trùng tu; cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, công trình được xây dựng theo kiểu kiến trúc nội công ngoại quốc.
Mang dấu ấn kiến trúc thời Lê, chùa Giám không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là không gian văn hóa, tín ngưỡng và địa điểm phục vụ hoạt động tham quan, nghiên cứu của nhiều đoàn tìm hiểu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật. Trong quần thể kiến trúc còn lưu giữ, tòa Cửu Phẩm Liên Hoa được xem là hiện vật có giá trị đặc biệt, nổi bật bởi kết cấu và nghệ thuật tạo tác độc đáo.
Hiện cả nước chỉ còn 3 tòa Cửu Phẩm Liên Hoa bằng gỗ có niên đại thế kỷ XVII, gồm công trình tại chùa Giám, chùa Động Ngọ (đều ở Hải Phòng) và chùa Bút Tháp (Bắc Ninh). Tòa Cửu Phẩm Liên Hoa chùa Giám là công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo còn giữ được nguyên bản.
Nằm ở vị trí chính giữa nhà Cửu Phẩm, công trình có hình vuông, bốn mặt tương đồng, gồm 3 tầng với 12 mái. Hệ thống kết cấu chính gồm 4 cột tứ trụ, 12 cột quân cùng các bộ phận xà, kẻ góc, phần lớn được chế tác từ gỗ lim.
Những chi tiết kiến trúc được tạo hình mềm mại, mang đặc trưng nghệ thuật thời Hậu Lê. Phần mái có 12 đầu đao uốn cong, lợp ngói mũi và trên đỉnh được trang trí phù điêu hình nậm rượu.
Tòa Cửu Phẩm cao trên 6m, có hình lục giác đều với mỗi cạnh dài 1,24m. Các tầng cánh sen được bố trí tượng Phật xen giữa, mỗi mặt có 3 pho tượng, mỗi tầng gồm 18 pho; tổng cộng toàn bộ công trình có 144 pho tượng trải trên 9 tầng cánh sen.
Ở tầng cao nhất là tượng Phật Di Đà cao 1m, trong tư thế kiết già thiền định. Phần đầu tượng được tạo tác gắn với mái, vừa làm điểm tựa vừa giữ liên kết giữa tòa Cửu Phẩm và trụ gỗ lim lớn ở trung tâm, nhờ đó toàn bộ công trình có thể xoay nhẹ nhàng khi chịu lực đẩy.
Không chỉ có giá trị về kiến trúc và điêu khắc, Cửu Phẩm Liên Hoa còn chứa đựng ý nghĩa sâu sắc trong quan niệm Phật giáo. Công trình gắn với thuyết Tam phẩm vãng sinh, chia thành 9 phẩm, gồm Thượng phẩm thượng sinh, Thượng phẩm trung sinh, Thượng phẩm hạ sinh; Trung phẩm thượng sinh, Trung phẩm trung sinh, Trung phẩm hạ sinh; Hạ phẩm thượng sinh, Hạ phẩm trung sinh và Hạ phẩm hạ sinh.
Đây là 9 cấp bậc của cảnh giới Tây Phương Cực Lạc, nơi con người hướng đến sau khi qua đời. Theo quan niệm Phật giáo, mỗi vòng quay của tòa Cửu Phẩm Liên Hoa có thể giúp lời trì tụng được nhân lên thành 3.542.400 lần, hỗ trợ người tu hành sớm đạt chính quả.
Không chỉ mang thông điệp từ bi, vị tha, bác ái của đạo Phật, công trình còn thể hiện sự phát triển của dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử ở Việt Nam. Với kiến trúc độc đáo, tinh tế, tòa Cửu Phẩm Liên Hoa được xem là dấu ấn tiêu biểu trong nghệ thuật điêu khắc gỗ thời kỳ này.
Năm 2015, tòa Cửu Phẩm Liên Hoa được công nhận là Bảo vật quốc gia. Đến tháng 12/2017, Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận chùa Giám là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.
Chùa Giám và dấu ấn cuộc đời Đại danh y Tuệ Tĩnh
Giá trị của chùa Giám không chỉ nằm ở tòa Cửu Phẩm Liên Hoa mà còn được tạo nên từ hệ thống kiến trúc, hiện vật và những dấu tích lịch sử gắn với các giai đoạn phát triển của ngôi cổ tự. Bên cạnh chùa là nơi thờ Thành hoàng làng, được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Công, góp phần hình thành quần thể kiến trúc nghệ thuật và không gian sinh hoạt tín ngưỡng của người dân.
Bên trong di tích còn lưu giữ nhiều pho tượng cùng hiện vật có giá trị, trong đó có tượng Thiền sư Tuệ Tĩnh. Hệ thống 16 bia đá có niên đại từ thế kỷ XVII – XVIII cũng là nguồn tư liệu quý phục vụ việc nghiên cứu lịch sử chùa Giám.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chùa Giám từng là nơi trú ẩn của bộ đội địa phương. Đặc biệt, di tích gắn bó mật thiết với cuộc đời Đại danh y – Thiền sư Tuệ Tĩnh, người có nhiều đóng góp cho nền y học cổ truyền Việt Nam.
Ông tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, sinh năm 1330 tại làng Nghĩa Phú, tổng Văn Thái, phủ Thượng Hồng, nay là thôn Nghĩa Phú, xã Tuệ Tĩnh, thành phố Hải Phòng. Năm 6 tuổi, ông mồ côi cả cha lẫn mẹ và được sư trụ trì chùa Giám (Nghiêm Quang Tự) đón về nuôi dưỡng, dạy dỗ.
Vốn thông minh, hiếu học, năm 22 tuổi, ông thi đỗ Hoàng giáp dưới triều Trần nhưng không ra làm quan. Trong hơn 30 năm tu hành tại chùa, ông dành phần lớn thời gian nghiên cứu y học, sử dụng thuốc Nam để chữa bệnh cho nhân dân.
Không chỉ nghiên cứu và thực hành y học, Tuệ Tĩnh còn đứng ra hưng công xây dựng 24 ngôi chùa, đồng thời biến những nơi này thành địa điểm khám, chữa bệnh cho người dân. Từ một vị Hoàng giáp thời Trần, ông trở thành danh y nổi tiếng ở phương Bắc; cuộc đời khép lại tại Giang Nam (Trung Quốc), nhưng những đóng góp cho nền y học dân tộc vẫn được các thế hệ sau ghi nhớ.
Di sản mà Tuệ Tĩnh để lại không chỉ là tri thức y, dược học cổ truyền mà còn có y đức, tinh thần tự tôn dân tộc và lòng yêu quê hương, đất nước. Tài năng, phẩm chất của ông được hậu thế tôn vinh qua đôi câu đối tại đền Bia:
“Hoàng giáp phương danh đằng Bắc địa – Thánh sư diệu dược trấn Nam bang”
Nghĩa là: “Thi đậu Hoàng giáp, tiếng tăm lừng lẫy đất Bắc – Chữa bệnh bằng thần dược, tài danh vang khắp nước Nam”.
Hằng năm, vào dịp xuân về, người dân địa phương tổ chức Lễ hội chùa Giám trong 3 ngày, từ 14 – 16/2 âm lịch để tưởng niệm Thiền sư Tuệ Tĩnh. Lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và vui chơi lành mạnh, mang đậm bản sắc dân tộc.
Dịp này, chùa Giám đón hàng vạn lượt khách trong nước đến tham quan, học tập và nghiên cứu.
Tuy nhiên, trải qua thời gian, nhiều hạng mục của di tích đã xuống cấp nghiêm trọng, gồm 7 gian tiền đường, 2 dãy hành lang, nhà Phẩm (nơi đặt Cửu Phẩm Liên Hoa) và nhà Tổ. Tình trạng mái dột, nhiều cấu kiện gỗ mục nát, cần được thay thế đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về công tác tu bổ.
Tại tiền đường, các cấu kiện như hoành, xối góc, tàu mái đều đã mục; mái ngói bị xô lệch, nhiều vị trí phải che chắn tạm bợ. Hai dãy hành lang cũng trong tình trạng xuống cấp, mái bị xô dột, nhiều cấu kiện bị mối mọt, các tượng La Hán xuất hiện vết nứt, hư hỏng. Đáng lo ngại, nhà Cửu Phẩm – nơi lưu giữ Bảo vật quốc gia tòa Cửu Phẩm Liên Hoa – hiện phải sử dụng các cột sắt để chống đỡ, phòng nguy cơ sập đổ.
Trước thực trạng này, người dân địa phương mong muốn các cơ quan chức năng sớm triển khai tu bổ chùa Giám, bảo tồn công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu còn lưu giữ quy mô kiến trúc cùng nhiều mảng chạm khắc đặc sắc thời Hậu Lê.
Tĩnh Lam (tổng hợp)
