Theo thần phả, danh tướng Vũ Hải đã góp công lớn trong ‘trận Tây Kết chém đầu tướng Toa Đô’, đồng thời cũng chính là dũng tướng từng trực tiếp giao chiến và khiến nguyên soái lừng danh Nguyên Mông là Ô Mã Nhi bị thương.
- Lê Chân nữ tướng oai hùng trong lịch sử Việt
- Nguyễn Trãi – Ánh sao Khuê sáng giữa trời Đông Á
- Yết Kiêu là ai mà khiến quân Nguyên khiếp vía trên sông Bạch Đằng
Vũ Hải – Dũng tướng xuất thân từ đất võ Hải Phòng
Về cuộc đời của danh tướng Vũ Hải, các sử liệu cho biết, ông sinh năm 1252, hi sinh năm 1288, là tướng của nhà Trần giai đoạn chống quân Nguyên Mông xâm lược lần thứ hai và lần thứ ba.
Bài nghiên cứu trên nghiencuulichsu.com cho biết thông tin quý giá về cuộc đời và cống hiến của danh tướng Vũ Hải như sau: Vũ Hải sinh năm Giáp Ngọ 1258, cùng năm với Hoàng Thái tử Trần Khâm sau lên ngôi là hoàng đế Trần Nhân Tông Hoàng đế. Ông là người trang Du Lễ đời Trần (sau nay đổi thành xã Du Lễ, huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng).
Nguyên gốc họ Vũ của ông gốc từ vùng Phượng Lâu, Việt Trì, tỉnh Phú Thọ ngày nay. Sau một phần Chi họ Vũ Công từ Bạch Hạc, Việt Trì về định cư ở Du Lễ từ khoảng năm 500 sau Công Nguyên. Vũ Hải sinh ra và lớn lên trên miền đất Nghi Dương nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam là nơi sản sinh ra những võ tướng nổi tiếng dưới thời phong kiến. Trước Vũ Hải từng có danh tướng Trương Nữu (cùng trang Du Lễ) là người có công phò tá Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng chống ách đô hộ của nhà Đường. Sau Vũ Hải có Mạc Đăng Dung là danh tướng dẹp loạn cuối thời Lê sơ đồng thời là vua mở đầu triều Mạc.
Vũ Hải là người giỏi võ nghệ lại tài văn chương, có sức khoẻ địch nổi muôn người. Năm 17 tuổi (1269), ông lên Thăng Long ứng thi đỗ võ tướng, lĩnh chức Đô Chỉ huy Thiêm sự ( Chức Võ quan dưới Đô chỉ huy đồng trị của Đô ty – Đơn vị quân đội thời Nhà Trần).
Hổ tướng Đại Việt khiến Toa Đô ôm hận
Khi quân Nguyên Mông kéo sang xâm lược Đại Việt lần thứ nhất, trong trận Tây Kết, Tướng quân Vũ Hải được giao chỉ huy một đội Thủy quân Đại Việt chặn đánh thuyền của quân Nhà Nguyên do tướng Toa Đô chỉ huy ở Đại Mang ( Đại Hoàng ngã ba Vường trên sông Hồng), ông đã có công vây hãm đường lương thảo, góp công lớn vào chiến thắng quân Nguyên Mông trong trận Chương Dương – Hàm Tử.
Theo thần phả truyền lại, trong trận Tây Kết ông đã có công chém đầu tướng địch Toa Đô, góp công lớn vào chiến thắng quân Nguyên Mông trong trận Chương Dương – Hàm Tử. Trong lịch sử có chép rằng, Toa Đô là mãnh tướng kiêu dũng thiện chiến nổi tiếng của Nguyên Mông, được tuyển vào lực lượng túc vệ, tham gia chiến đấu lập được quân công. Khi Mông Cổ đánh nhà Tốn, vây thành Tương Dương, đã cử Toa Đô tuần tiễu. Toa Đô đoạt được một loạt trại của quân Tống, có trận tự chém được hơn 300 thủ cấp quân Tống, điều đó chứng tỏ Toa Đô có sức mạnh phi thường. Vì vậy, tướng Đại Việt lấy được đầu Toa Đô trong đám vạn quân phải là người có sức mạnh và võ nghệ vô song
Sau chiến công tại Tây Kết, Vũ Hải được phong chức Tả Phó Đô Ngự Sử, Bát Hải Hữu Tướng Quân, chỉ huy hơn 5000 quân thuỷ trấn giữ ở Bình Than. Ông cũng tuyển thêm trai tráng tại quê nhà ở trang Du Lễ giỏi nghề bơi lội luyện thành thủy binh tinh nhuệ chuẩn bị tiếp tục nghênh địch.
Ngày 30 tháng Chạp năm Đinh Hợi, Thái tử Nhà Nguyên là A Đài cùng Nguyên soái Ô Mã Nhi đem 30 vạn quân đánh vào Vạn kiếp rồi thừa thắng xuôi dòng về phía đông.
Ngày mùng 8 tháng 3 năm Mậu Tý (1288), đại quân Nguyên đều hội về sông Bạch Đằng chờ thuyền lương của Trương Văn Hổ, khi nước triều xuống thuyền giặc vướng cọc nghiêng đổ, quân Nhà Trần bắt được Bình chương Nguyên là Áo Lỗ Xích, giặc chết rất nhiều máu loang đỏ sông. Ô Mã Nhi quay đội thuyền chiến lại cứu, quân phục của Nhà Trần đổ ra đánh quân Nguyên thua trận.
Tướng quân Vũ Hải đã thống lĩnh đội chiến thuyền đánh sâu vào đội thuyền thủy quân Nhà Nguyên do Nguyên soái Ô Mã Nhi thống lĩnh. Trong trận chiến, dù đã bị thương nhiều lần, ông vẫn anh dũng chiến đấu, tướng quân Vũ Hải đã nhẩy sang Lâu thuyền (thuyền chiến có lầu chỉ huy) trực tiếp giao chiến với Ô Mã Nhi, đánh Ô Mã Nhi bị thương phải nhẩy xuống sông trốn chạy. Vì thế, thủy quân Đại Việt đã bắt được Ô Mã Nhi và Tích Lệ Cơ Ngọc của Nhà Nguyên.
Nhưng trong lúc đánh Ô Mã Nhi, ông cũng bị quân Nguyên đâm trộm từ phía sau vào lưng. Tướng sỹ Đại Việt đã cố cứu chữa nhưng do vết thương quá nặng nên Tướng quân Vũ Hải đã hy sinh trên chiến thuyền ở cửa biển Đại Bàng thuộc xã Bàng La (Đồ Sơn) và thôn Quần Mục (Đại Hợp ngày nay). Khi đó ông mới 30 tuổi.
Nhà Trần và hậu thế tưởng nhớ ghi công
Tướng quân Vũ Hải được Trần Nhân Tôn truy phong tước Bát Hải Đại Vương, lập đền thờ ông ở quê nhà. Tại trang Du Lễ, nhân dân gọi Đền thờ Vũ Hải là Miếu Đông để phân biệt với Miếu Đoài của tướng quân Trương Nữu. Năm 1994, Miếu Đông thờ Thành Hoàng Vũ Hải đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia. Hội Lễ hàng năm Bát Hải Đại vương Vũ Hải được các cấp thành phố và trung ương tổ chức theo năm chẵn. Tên ông được đặt cho đường phố Vũ Hải trong trung tâm thành phố Hải Phòng.
Bên cạnh đó, theo truyền thuyết dân gian cùng ngọc phả và thần phả, kể rằng sau khi Tướng quân Vũ Hải hy sinh, ông được hiển thánh, tôn xưng là Đức Thánh Hoàng Mười – một bậc Thượng đẳng phúc Thánh trong tín ngưỡng Đạo Thánh Mẫu Việt Nam. Vào thời hậu Trần, khi biết trước vận nước sẽ chịu họa xâm lăng tàn bạo từ quân Minh, Đức Thánh Mẫu đã xin Ngọc Hoàng cho Đức Thánh Hoàng Mười Vũ Hải giáng sinh trở lại trần gian trong gia đình họ Nguyễn, người mẹ là bà Vũ Hạch. Vị hậu thân của Tướng quân Vũ Hải chính là Nguyễn Xí, người theo phò Lê Lợi từ năm chín tuổi, về sau trở thành Thái sư, đồng thời là một trong những khai quốc công thần lừng lẫy triều Lê Sơ.
