Ở tuổi 77, nghệ nhân Lê Đức Chắn đang phục dựng thuyền buồm ba vách cánh dơi, đưa hình ảnh cánh buồm cổ trở lại vịnh Hạ Long sau nhiều thập kỷ vắng bóng.
Lê Đức Chắn và hành trình giữ nghề buồm ba vách
Tại một xưởng đóng tàu ven sông Chanh, tỉnh Quảng Ninh, nghệ nhân nhân dân Lê Đức Chắn vẫn theo dõi từng nhịp cưa, nhịp búa của lớp thợ trẻ. Dòng họ Lê Đức của ông ở làng Cống Mương, phường Phong Hải (thị xã Quảng Yên cũ) đã gắn bó với nghề đóng thuyền suốt 17 đời.
Ông Chắn kể mình bắt đầu học nghề từ năm 10 tuổi. Trong khi bạn bè cùng trang lứa vui chơi trên bãi bồi, ông đã quen với gỗ sến, gỗ táu, lim và kỹ thuật ghép ba ván lớn thành đáy cùng hai mạn thuyền. Đến năm 2022, ông được phong danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân nhờ sở hữu và truyền dạy tri thức dân gian về đóng thuyền buồm ba vách cánh dơi.
Theo ông, thuyền ba vách là một sáng tạo hàng hải cổ có khả năng đi ngược gió. Khi xuôi gió, người lái chỉnh dây lèo để buồm xòe rộng, tận dụng tối đa sức gió. Khi gặp gió ngược, dây lèo phía sau được kéo căng, tạo góc chéo; luồng gió dội giữa hai cánh buồm tạo lực đẩy giúp thuyền tiến theo hình chữ chi. “Đó là kinh nghiệm vật lý được đúc kết từ thực tiễn cha ông”, ông nói.
Những năm 1990, khi tàu động cơ và vật liệu mới như sắt, composite trở nên phổ biến, thuyền buồm gỗ dần bị thay thế. Chính sách phát triển đội tàu phục vụ du lịch trên Vịnh Hạ Long khiến buồm ba vách gần như biến mất. Ông Chắn khi ấy chuyển sang đóng tàu sắt để duy trì sinh kế, song vẫn giữ một góc xưởng cho thuyền buồm gỗ.
Lê Đức Chắn và kỳ vọng buồm cổ thành sản phẩm du lịch
Bước ngoặt đến vào dịp Tết Bính Ngọ 2026, khi một doanh nghiệp du lịch đặt đóng 10 thuyền buồm ba vách nguyên bản. Ba chiếc đầu tiên đã hạ thủy đầu năm nay trên vịnh Hạ Long.
Hình ảnh cánh buồm đỏ nổi bật giữa nền biển xanh gây chú ý với du khách và gợi ký ức với cư dân địa phương. Trước đây, buồm thường được nhuộm bằng vỏ cây đâng để chống mục, có màu hung nâu trầm. Nay, màu đỏ tươi được lựa chọn nhằm tăng tính nhận diện trong hoạt động du lịch.
Theo đề án đang được trình lên tỉnh Quảng Ninh, tuyến tham quan bằng thuyền buồm cổ dự kiến dài khoảng 12 km, xuất phát từ khu vực chợ Hạ Long 1, phường Hồng Gai, đi qua bãi tắm Cột 5. Nếu được phê duyệt, đội thuyền buồm ba vách có thể trở thành một sản phẩm du lịch mới của địa phương.
Dù đã 77 tuổi, ông Chắn cho biết vẫn trực tiếp chỉ đạo đóng và truyền nghề cho con cháu. Ông nhấn mạnh không phản đối công nghệ mới; xưởng vẫn đóng tàu sắt hiện đại để đáp ứng thị trường. Tuy nhiên, theo ông, thuyền buồm ba vách mang giá trị văn hóa và bản sắc.
Ông kỳ vọng việc phục dựng không chỉ nhằm mục đích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn tri thức truyền thống. “Nếu vịnh Hạ Long chỉ còn tàu sắt, tàu nhựa thì bản sắc xưa sẽ phai nhạt,” ông nói.
Việc hồi sinh những cánh buồm nâu vì thế không chỉ là câu chuyện cá nhân của một nghệ nhân, mà còn đặt ra bài toán cân bằng giữa phát triển và bảo tồn trong không gian di sản biển miền Bắc Việt Nam.
Theo: VnExpress
