Làng Thạch Lựu (An Lão, Hải Phòng) từ lâu đã nổi danh với truyền thống hiếu học qua câu chuyện về gia đình cụ Nguyễn Kim có ba cha con đều đỗ đại khoa dưới thời Lê sơ. Với dấu ấn hiếm có khi hai anh em ruột cùng đỗ Tiến sĩ trong một khoa thi và cùng vinh quy bái tổ, dòng họ Nguyễn ở Thạch Lựu đã trở thành biểu tượng sáng ngời về trí tuệ, đạo học tương truyền và lòng trung nghĩa phụng sự quốc gia
- Công chúa An Tư – bóng hình thầm lặng trong lịch sử
- “Chữ tín” trong thời đại số – học Nguyễn Bỉnh Khiêm giữ lời
- Vì sao con người nên tin vào Thần Phật để sống thiện?
Nền tảng từ y đức đến khoa bảng
Câu chuyện về sự thành đạt của dòng họ Nguyễn tại Thạch Lựu bắt đầu từ một nhân duyên tốt đẹp gắn liền với y đức. Thủy tổ của dòng họ là cụ Nguyễn Đốc Lượng, một người gốc ở Ái Châu (nay thuộc Thanh Hóa). Ông vốn là một thầy thuốc giỏi, đã lặn lội đến vùng An Lão để hành nghề y cứu người. Tại đây, nhờ tài năng và tâm đức, ông đã chữa khỏi căn bệnh hiểm nghèo cho con gái của một gia đình họ Vũ. Cảm phục trước ơn nghĩa ấy, gia đình họ Vũ đã gả người con gái đó cho ông, đặt nền móng cho sự gắn bó của dòng họ Nguyễn trên mảnh đất Thạch Lựu.
Chính từ nền tảng gia đình coi trọng cả đức lẫn tài này, người con trai của ông là Nguyễn Kim đã sớm bộc lộ năng khiếu học tập và ý chí bền bỉ. Dưới triều đại của vua Lê Hiến Tông, Nguyễn Kim đã tham gia khoa thi Nhâm Tuất (1502) và đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Đây là một cột mốc quan trọng, chính thức ghi tên gia đình vào hàng ngũ khoa bảng của triều đình phong kiến.
Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Kim đã đem tài năng của mình phụng sự quốc gia. Ông kinh qua nhiều chức vụ quan trọng như Hiến sát sứ và Tham chính. Với những đóng góp bền bỉ, sau khi qua đời, ông đã được triều đình truy tặng hàm Hữu thị lang. Sự thành đạt của Nguyễn Kim không chỉ mang lại vinh quang cá nhân mà quan trọng hơn, nó đã tạo ra một “mái hiên” tri thức và đạo đức cho các con ông soi vào để nỗ lực.
Trong quan niệm truyền thống, “Gia huấn truyền thống” với những lời dạy trọng đức tu thân luôn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong các gia đình hiếu học. Sự nghiệp của cụ Nguyễn Kim chính là minh chứng cho việc học không chỉ để làm quan mà còn để tu rèn bản thân và giúp đời, một tinh thần mà các thế hệ sau này của dòng họ đã kế thừa một cách xuất sắc.
Huynh đệ đồng khoa, một nhà ba vị đại khoa
Tiếp nối truyền thống của cha, hai người con của Nguyễn Kim là Nguyễn Chuyên Mỹ và Nguyễn Đốc Tín đều nổi tiếng là những người thông tuệ, hiếu học từ nhỏ. Đỉnh cao vinh quang của gia đình diễn ra vào khoa thi năm Giáp Tuất (1514) dưới thời vua Lê Tương Dực. Đây là một sự kiện hiếm có trong lịch sử khoa bảng Việt Nam khi trong cùng một khoa thi, hai anh em ruột cùng đi thi và cùng đỗ Tiến sĩ.
Cụ thể, người anh là Nguyễn Chuyên Mỹ đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Trong khi đó, người em là Nguyễn Đốc Tín thậm chí còn đạt kết quả cao hơn khi đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân, hay còn gọi là Hoàng giáp. Hình ảnh hai anh em cùng vinh quy bái tổ về làng trong một ngày đã trở thành một giai thoại đẹp, tạo nên niềm vui nhân đôi và sự ngưỡng mộ khôn xiết của xóm giềng. Đến tận ngày nay, tại đình làng Thạch Lựu vẫn còn lưu giữ câu đối ca ngợi sự kiện này: “Đồng thế đồng triều tam tiến sĩ Nhất gia nhất nhật lưỡng vinh quy” (Dịch nghĩa: Cùng đời, cùng triều có ba vị Tiến sĩ; Một nhà, một ngày có hai người cùng vinh quy).
Sự nghiệp của hai anh em không chỉ dừng lại ở danh vọng khoa bảng mà còn gắn liền với những đóng góp thực tế cho xã hội trong giai đoạn lịch sử đầy biến động cuối thời Lê sơ. Nguyễn Chuyên Mỹ là người có công lớn với triều đình khi góp phần đánh bại quân của Trần Cảo khi quân này đánh chiếm kinh thành. Vì công lao này, ông đã được phong tước Văn Đẩu hầu và được ban đất tại làng Văn Đẩu. Dưới thời nhà Mạc, ông tiếp tục giữ chức Thượng thư. Tuy nhiên, là một người coi trọng khí tiết và những giá trị “tu thân”, khi không đồng ý với một số chính sách của triều đình nhà Mạc, ông đã chọn cách từ quan về quê dạy học. Tại quê nhà, ông đã đào tạo được nhiều học trò đỗ đạt, tiếp tục lan tỏa ánh sáng tri thức cho vùng đất Thạch Lựu. Khi mất, ông được nhân dân tôn làm phúc thần và thờ phụng tại miếu, đình làng.
Người em là Nguyễn Đốc Tín cũng đạt đến đỉnh cao sự nghiệp khi làm quan đến chức Thượng thư và được phong tước Mỹ Thọ hầu. Sự thành công của ba cha con đã khiến cả những bậc đại trí thức đương thời như Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng phải lên tiếng khen ngợi. Trong tác phẩm “Bạch vân am thi tập”, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã có bài thơ “Văn Đẩu hầu gia” để ca tụng gia đình này với những lời lẽ trân trọng như: “Một nhà ba vị kém ai đâu / Sáu bộ kinh thư thuộc làu làu”. Bài thơ nhấn mạnh rằng sự đỗ đạt của họ không phải ngẫu nhiên mà là nhờ “đạo học tương truyền”, tức là sự kế thừa truyền thống học tập dựa trên nền tảng kinh điển (Lục kinh) và lòng thanh bạch, không màng tư lợi.
Để ghi nhớ công đức của ba cha con, vào cuối thế kỷ 16, làng Thạch Lựu đã xây dựng từ đường mang tên “Tam tiến sĩ”. Ngôi từ đường có kiến trúc kiểu chữ “nhị”, gồm tòa tiền đường và hậu cung, ngăn cách bởi một sân nhỏ. Đây không chỉ là nơi thờ tự Nguyễn Kim, Nguyễn Chuyên Mỹ và Nguyễn Đốc Tín mà còn là biểu tượng của tinh thần hiếu học cho các thế hệ trẻ. Năm 2005, công trình này đã chính thức được thành phố Hải Phòng công nhận là di tích văn hóa lịch sử.
Hàng năm, vào các dịp lễ tết, đặc biệt là ngày kỵ Thánh mùng 5 tháng Chạp hay lễ Thanh minh, con cháu dòng họ Nguyễn và nhân dân địa phương lại tề tựu dâng hương, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Những hoạt động này giúp duy trì sợi dây kết nối giữa quá khứ vinh quang và hiện tại, nhắc nhở hậu thế về giá trị của việc học tập và rèn luyện đạo đức.
Nhìn vào câu chuyện của gia đình ba cha con Tiến sĩ họ Nguyễn, chúng ta thấy rõ một triết lý sống cao đẹp: lấy y đức để khởi nghiệp, lấy học vấn để lập thân và lấy trung nghĩa để báo quốc. Như một bài viết về trí tuệ cổ đại đã chỉ ra, “đường dù ngắn không đi không đến, việc tuy nhỏ không làm không thành”; hành trình khoa bảng của họ chính là kết quả của sự nỗ lực không ngừng nghỉ và một nền tảng giáo dục gia đình vững chắc,. Gia đình họ chính là minh chứng sống động cho thấy khi tri thức kết hợp với đạo đức, nó sẽ tạo nên một sức mạnh bền bỉ, vượt qua mọi thăng trầm của thời đại để lưu danh thiên cổ.
