Từ bao đời nay, người Mông quan niệm giữa đất trời luôn tồn tại những sợi dây vô hình kết nối con người với thần linh. Lễ hội Gầu Tào chính là nơi những sợi dây ấy hiện hữu rõ ràng nhất – nơi tiếng khèn vọng vào mây núi, nơi những điều ước được gửi gắm theo ngọn nêu vươn thẳng lên trời xanh. Khi mùa xuân về, vạn vật sinh sôi cũng là lúc đồng bào H Mông khắp vùng Tây Bắc tụ hội, mở hội Gầu Tào như một nhịp cầu nối liền âm – dương, nối liền con người với cõi thiêng.
- Giai thoại trả vàng và vị đại thần quyền lực ba đời vua Nguyễn
- Lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc 2026 lần đầu tổ chức với tư cách Di sản Thế giới
- Lễ hội đua thuyền trên sông Ngàn Phố
Không gian thiêng trong lễ hội Gầu Tào
Khác với lễ hội vùng đồng bằng thường gắn với đình chùa, miếu mạo, lễ hội Gầu Tào được tổ chức trên đồi thấp gọi là “Hấu Tào” – Đồi Hội, quay hướng Đông đón ánh mặt trời. Không gian lễ hội mở ra giữa đất trời bao la, không tường vách, không mái che, bởi người Mông quan niệm thần linh ở khắp mọi nơi – thần Núi, thần Đất, thần Sông, thần Suối.
Giữa không gian linh thiêng ấy, cây tre cao vút được dựng lên như sợi dây kết nối hai cõi. Người Mông chọn cây tre thẳng đứng, cao từ chín đến mười hai mét, không sâu bệnh, ngọn hướng về phía mặt trời mọc. Nghi lễ chặt tre diễn ra từ cuối tháng Chạp, với những bài hát “chía dìn sê” vang lên thiết tha như tiếng gọi mời các đấng linh thiêng.
Trên ngọn nêu treo hai dải vải lanh – đen tượng trưng tập hợp lực lượng, đỏ mời tổ tiên về chứng giám. Cùng với đó là bầu rượu, ba bông lúa nếp tượng trưng tài lộc và túm cây dương xỉ – loài cây không hoa trái nhưng sức sống mãnh liệt, tượng trưng cho khát vọng sinh sôi bền bỉ của con người nơi núi rừng.
Nghi lễ tạ ơn và những điều ước gửi theo ngọn nêu
Theo truyền thuyết, lễ hội Gầu Tào khởi nguồn từ tục cầu con. Những cặp vợ chồng hiếm muộn lên đồi cao khấn vái thần linh, khi được toại nguyện thì tổ chức lễ tạ ơn và chia vui cùng cộng đồng. Về sau, ý nghĩa lễ hội mở rộng thành dịp cầu phúc, cầu mùa, cầu bình an cho cả bản làng.
Trong nghi lễ cúng, lễ vật được chuẩn bị kỳ công gồm thủ lợn, xôi, rượu, gà trống trắng tượng trưng cho sự tinh khiết, cùng bánh dày và các sản vật. Gia chủ có thể mổ lợn, mổ bò tùy theo lời hứa với thần linh. Chủ lễ – thầy mo, già làng có uy tín – thực hiện nghi thức cúng dưới gốc cây nêu trong không khí trang nghiêm.
Ba bài cúng chính được đọc: cảm tạ trời đất, mời thần linh về tham dự, và hiến dâng cầu phúc cho gia đình. Nghi thức đi vòng quanh cây nêu ngược chiều kim đồng hồ được thực hiện cùng tiếng khèn, trống, chiêng. Người Mông tin rằng khi ấy, thần linh và tổ tiên đã ngự về chứng giám cho lòng thành.
Phần hội rộn ràng sắc màu văn hóa của lễ hội Gầu Tào
Khi già làng tuyên bố thần linh đã chứng giám và cho phép mở hội, cả không gian núi đồi bừng lên sức sống. Tiếng khèn Mông cất lên – “tiếng khèn là tiếng lòng” của người Mông. Có điệu khèn mô phỏng chim hót, có điệu tái hiện cảnh làm rẫy, có điệu là lời tỏ tình của chàng trai với cô gái mình thương. Những người đàn ông Mông thổi khèn và múa, tạo nên những vòng tròn uyển chuyển quanh cây nêu.
Những trò chơi dân gian diễn ra sôi nổi khắp vùng. Đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ, đấu vật, đánh quay, thi leo cây nêu lấy lộc, chọi gà, đua ngựa – tất cả đều thể hiện sức mạnh, sự khéo léo và lòng dũng cảm. Người xem vây quanh, reo hò cổ vũ, tạo nên không khí náo nhiệt ngày xuân.
Lễ hội cũng là dịp để nam nữ thanh niên gặp gỡ, tìm hiểu nhau. Những chàng trai thổi sáo, thổi kèn lá, những cô gái đáp lại bằng tiếng khèn môi, bằng những câu hát giao duyên. Các cô gái Mông diện những bộ trang phục đẹp nhất, với những đường thêu tinh xảo, những chiếc váy xòe rực rỡ – kết tinh của bao ngày tháng miệt mài bên khung cửi.
Hương vị núi rừng và giá trị cộng đồng bền chặt
Nhắc đến lễ hội Gầu Tào không thể không nhắc ẩm thực đậm đà hương vị núi rừng. Thắng cố được nấu trong những chiếc chảo lớn, hương thơm lan tỏa khắp vùng. Cơm lam, thịt lợn muối chua, xôi ngũ sắc, bánh dày – tất cả đều là món ăn mang đậm bản sắc. Bánh dày tròn trắng tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời, cho sự tròn đầy viên mãn, đồng thời là biểu tượng tình yêu đôi lứa thủy chung.
Chiều ngày thứ ba, lễ hội khép lại với nghi thức hạ nêu trang trọng. Chủ lễ hát bài “khâu dìn sê” và đi vòng quanh cây. Những vật treo trên cây được lấy xuống để gia chủ lấy phúc, lấy lộc. Người Mông tin rằng những vật thiêng ấy sẽ mang may mắn, bình an về cho gia đình và bản làng.
Lễ hội Gầu Tào là không gian hội tụ những giá trị tinh thần cao quý nhất của người Mông: lòng biết ơn đất trời, tình yêu thương gắn kết gia đình và cộng đồng, khát vọng về cuộc sống ấm no. Năm 2015, lễ hội Gầu Tào đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia – sự ghi nhận xứng đáng cho những giá trị văn hóa đặc sắc này.
Lễ hội Gầu Tào- điểm đến của mùa xuân
Nếu có dịp lên Tây Bắc vào những ngày đầu xuân, bạn hãy đến với lễ hội Gầu Tào. Đến để nghe tiếng khèn gọi bạn, để thấy những điệu múa uyển chuyển bên cây nêu, để hòa mình vào không khí náo nhiệt của những trò chơi dân gian. Và hơn hết, đến để cảm nhận tấm lòng của người Mông – những con người sống giữa đại ngàn mà tâm hồn luôn hướng về cội nguồn. Ở đó, giữa mây ngàn gió núi, bạn sẽ hiểu vì sao người Mông nói: “Gầu Tào không chỉ là lễ hội, Gầu Tào là hồn thiêng núi rừng, là tiếng lòng của bao thế hệ, là nơi con người tìm về với cội nguồn đích thực của mình”.
