Quan hệ Mỹ – Iran trải qua gần nửa thế kỷ đối đầu, từ khủng hoảng con tin 1979 đến các cuộc không kích 2025-2026, đẩy khu vực vào vòng xoáy nguy hiểm.
- Hàng tỷ người quan sát hiện tượng nguyệt thực toàn phần vào tối ngày 3 tháng 3
- Giá vàng miếng chạm đỉnh 191 triệu, nhiều cửa tiệm “cháy” hàng.
- Hồi sinh cánh buồm Hạ Long: Giữ hồn biển cổ
Quan hệ giữa Hoa Kỳ và Iran được xem là một trong những mối quan hệ đối ngoại căng thẳng và phức tạp nhất thế giới hiện đại. Từ chỗ là đồng minh chiến lược trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, hai nước đã chuyển sang đối đầu sâu sắc sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, mở ra chuỗi xung đột kéo dài gần 50 năm.
Lịch sử đối đầu Mỹ – Iran giai đoạn 1979-1989
Bước ngoặt quan trọng diễn ra khi Ruhollah Khomeini lãnh đạo cuộc Cách mạng Hồi giáo lật đổ chế độ quân chủ thân phương Tây của Mohammad Reza Pahlavi. Sự kiện sinh viên Iran chiếm Đại sứ quán Mỹ tại Tehran ngày 4/11/1979 và bắt giữ 52 con tin trong 444 ngày đã khiến Washington cắt đứt quan hệ ngoại giao và áp đặt cấm vận toàn diện.
Trong Chiến tranh Iran – Iraq (1980-1988), Hoa Kỳ bị cáo buộc hỗ trợ Iraq về tình báo và hậu cần nhằm kiềm chế Tehran. Đỉnh điểm căng thẳng là Chiến dịch Praying Mantis năm 1988 và vụ tàu USS Vincennes bắn nhầm máy bay dân sự Iran Air 655 khiến 290 người thiệt mạng. Những sự kiện này củng cố hình ảnh thù địch lẫn nhau và đặt nền móng cho đối đầu lâu dài.
Căng thẳng hạt nhân và thỏa thuận JCPOA
Từ đầu những năm 2000, chương trình hạt nhân của Iran trở thành tâm điểm xung đột. Năm 2002, Tổng thống George W. Bush xếp Iran vào “trục ma quỷ”, mở đường cho các vòng trừng phạt quốc tế.
Bước ngoặt ngoại giao xuất hiện năm 2015 với Thỏa thuận hạt nhân Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) dưới thời Barack Obama. Theo đó, Tehran hạn chế làm giàu uranium và chấp nhận thanh sát quốc tế để đổi lấy nới lỏng cấm vận. Tuy nhiên, thỏa thuận vấp phải phản đối từ Israel và một bộ phận chính giới Mỹ.
Năm 2018, Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi JCPOA, tái áp đặt chiến lược “gây áp lực tối đa”. Iran dần từ bỏ các cam kết, nâng mức làm giàu uranium lên gần ngưỡng vũ khí, khiến tiến trình ngoại giao rơi vào bế tắc.
Lịch sử đối đầu Mỹ – Iran leo thang 2020-2026
Tháng 1/2020, Mỹ không kích hạ sát Tướng Qassem Soleimani tại Baghdad, đẩy quan hệ xuống mức thấp nhất nhiều thập niên. Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công tên lửa nhằm vào căn cứ Mỹ ở Iraq.
Giai đoạn 2025-2026 chứng kiến xung đột trực tiếp quy mô lớn giữa Iran và Israel, với sự tham gia quân sự của Mỹ. Các cuộc không kích vào cơ sở hạt nhân tại Natanz, Fordow và Isfahan làm gia tăng nguy cơ chiến tranh toàn diện. Sau các đợt tấn công cuối tháng 2/2026, lãnh tụ tối cao Iran được cho là thiệt mạng, Tehran tuyên bố quốc tang và thề trả đũa.
Liên Hợp Quốc đã triệu tập họp khẩn, cảnh báo nguy cơ bất ổn lan rộng toàn khu vực Trung Đông. Các chuyên gia nhận định, việc thiếu kênh ngoại giao chính thức và sự mất lòng tin chiến lược khiến khả năng hạ nhiệt trở nên mong manh.
Gần nửa thế kỷ qua cho thấy, đối đầu giữa Mỹ và Iran không chỉ xoay quanh vấn đề hạt nhân mà còn phản ánh xung đột ý thức hệ và cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị. Tương lai quan hệ hai nước phụ thuộc vào lựa chọn của giới lãnh đạo mới tại Tehran, chính sách của Washington và vai trò trung gian của cộng đồng quốc tế trong việc ngăn chặn một cuộc chiến tranh khu vực rộng lớn hơn.
Theo: Báo Dân trí
