Hồi sinh cánh buồm Hạ Long: Giữ hồn biển cổ

Ở tuổi 77, nghệ nhân Lê Đức Chắn bền bỉ phục dựng thuyền buồm ba vách, khôi phục kỹ thuật hàng hải cổ trên vịnh Hạ Long.

Tại Quảng Ninh, những cánh buồm nâu từng là hình ảnh quen thuộc của ngư dân vùng vịnh suốt nhiều thế hệ. Theo thời gian và quá trình cơ giới hóa, thuyền buồm ba vách cánh dơi dần biến mất khỏi đời sống thường nhật. Tuy nhiên, với nghệ nhân Lê Đức Chắn, đó không chỉ là ký ức tuổi thơ mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản cha ông.

Ở tuổi 77, ông vẫn miệt mài trong xưởng đóng tàu bên sông Chanh, hướng dẫn thợ trẻ dựng khung, gò buồm, lắp lái. Mục tiêu của ông là khôi phục nguyên bản thuyền buồm truyền thống từng hiện diện dày đặc trên Vịnh Hạ Long.

Hồi sinh cánh buồm Hạ Long và hành trình giữ nghề 17 đời

Sinh ra trong gia đình có truyền thống 17 đời đóng thuyền tại làng Cống Mương, phường Phong Hải (thị xã Quảng Yên cũ), ông Chắn sớm làm quen với gỗ sến, gỗ táu và những kỹ thuật đóng tàu cổ truyền.

Từ năm 10 tuổi, ông đã theo cha học cách chọn gỗ, ghép ván và điều chỉnh buồm. Kiến thức nghề biển được truyền lại bằng thực hành trực tiếp, tích lũy qua kinh nghiệm đi biển nhiều thế hệ.

Năm 2022, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân nhờ đóng góp trong bảo tồn và truyền dạy tri thức dân gian về nghề đóng thuyền buồm vỏ gỗ. Theo ông, thuyền ba vách là một sáng tạo đáng chú ý của cư dân vùng vịnh, thể hiện tư duy kỹ thuật phù hợp điều kiện tự nhiên.

Cấu trúc ba tấm ván lớn ghép thành đáy và hai mạn giúp thân thuyền chắc chắn, giữ thăng bằng khi vượt sóng. Vật liệu chủ yếu là săng lẻ, táu hoặc lim – những loại gỗ có độ bền cao trong môi trường nước mặn.

Kỹ thuật chạy ngược gió độc đáo

Điểm nổi bật của thuyền buồm ba vách cánh dơi nằm ở khả năng di chuyển khi gặp gió ngược. Không giống nhiều loại thuyền truyền thống phụ thuộc hoàn toàn vào chiều gió, thiết kế này cho phép người lái tận dụng phản lực gió để tiến lên.

Khi xuôi gió, hệ thống dây lèo được nới lỏng để buồm xòe đều hai bên, đón gió tối đa. Trong điều kiện gió ngược, người điều khiển sẽ gò sát dây buồm phía sau vào mạn thuyền, tạo độ căng và nghiêng hợp lý. Luồng gió va vào buồm sau rồi phản lực sang buồm trước, tạo lực đẩy giúp thuyền di chuyển theo hình zíc zắc.

Theo nghệ nhân, nguyên lý này được hình thành từ quá trình quan sát thực tế và tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ. Không cần động cơ, con thuyền vẫn có thể vượt dòng nước ngược, thể hiện hiểu biết sâu sắc của cư dân ven biển về gió và thủy triều.

Di sản biển trước sức ép hiện đại hóa

Từ những năm 1990, khi động cơ diesel trở nên phổ biến, thuyền buồm truyền thống dần bị thay thế. Cùng với định hướng phát triển đội tàu phục vụ du lịch, hình ảnh cánh buồm nâu gần như vắng bóng trên mặt vịnh.

Để thích ứng, ông Chắn chuyển sang đóng tàu động cơ, sau đó mở rộng sang tàu sắt và composit. Xưởng của gia đình ông trở thành một cơ sở uy tín tại khu vực đảo Hà Nam. Tuy vậy, ông vẫn dành tâm huyết cho việc bảo tồn thuyền buồm gỗ.

Trong thời gian rảnh, ông chế tác mô hình thuyền ba vách thu nhỏ dựa trên bản thiết kế truyền thống của gia đình. Những mô hình này được trưng bày, giới thiệu tới du khách như một cách lưu giữ ký ức về thời kỳ buồm phủ kín vịnh.

Hồi sinh cánh buồm Hạ Long, theo ông, không chỉ là phục dựng một phương tiện đi biển, mà còn là khôi phục một phần bản sắc văn hóa của cư dân vùng vịnh. Hành trình ấy phản ánh nỗ lực bảo tồn di sản trong bối cảnh hiện đại hóa mạnh mẽ, khi nhiều giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một.

Theo: VnEXpress