Các nhà khoa học quốc tế xác định một vụ sạt lở đất khổng lồ, chứ không phải động đất hay sông băng sụp đổ, là nguyên nhân chính gây ra trận lũ quét kinh hoàng dọc sông Lhende Khola ở biên giới Nepal – Tây Tạng ngày 26/8, khiến 800 người thiệt mạng và gần 3.000 người mất tích.
- Hơn 180.000 tôm hùm giống và chuyến hàng trị giá hàng tỷ đồng
- Nghề muối trăm năm giữa hai số phận
- Pháo hoa 15 phút làm nóng phố biển Sầm Sơn dịp Quốc khánh
Kristen Cook, nhà địa mạo học tại Đại học Grenoble Alpes (Pháp), nhận cuộc gọi khẩn vào sáng 26/8 sau khi bỏ lỡ hàng chục email và tin nhắn trong đêm. Cùng hàng trăm nhà khoa học khác trên thế giới, bà đã lao vào cuộc chạy đua ngược thời gian để tìm ra lời giải cho thảm họa vừa quét qua vùng biên viễn Himalaya.
Ngồi vào máy tính từ sáng sớm, Cook gần như không rời vị trí suốt nhiều giờ liền. “Tôi ngồi vào máy tính và không đứng dậy suốt 5 giờ sau”, bà chia sẻ với Science.
Những giả thuyết đầu tiên, trong đó có thông tin từ Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), nghiêng về khả năng một trận động đất đã làm bong đá và băng, kéo theo trận lũ. Thế nhưng khi phân tích dữ liệu địa chấn, Cook – người vốn đang nghiên cứu chính con sông Lhende Khola – nhận thấy điều bất thường: không có cú rung nhanh, mạnh đặc trưng của động đất, mà chỉ là những sóng tần số thấp, chu kỳ dài. Đây chính là dấu hiệu điển hình của một vụ sạt lở đất quy mô lớn.
Ở bên kia Đại Tây Dương, Göran Ekström, nhà địa chấn học tại Đài quan sát Trái Đất Lamont-Doherty (Đại học Columbia, Mỹ), cũng đưa ra kết luận tương tự sau khi phân tích dữ liệu từ Mạng lưới Địa chấn Toàn cầu, hệ thống gồm khoảng 200 máy đo địa chấn do nhiều quốc gia cùng vận hành. “Vụ sạt lở tại Lhende Khola là một trong những vụ lớn nhất trên thế giới trong một hoặc hai thập kỷ trở lại đây”, ông nhận định.
Từ giả thuyết sông băng sụp đổ đến bằng chứng vệ tinh
Bên cạnh giả thuyết sạt lở, một hướng lý giải khác từng được đưa ra dựa trên hình ảnh của công ty chụp ảnh bề mặt Trái Đất Planet Labs, cho rằng một lớp băng dày đã trượt khỏi nền đá rồi lao xuống thung lũng, cuốn theo đá vỡ vụn đổ vào hệ thống sông với tốc độ gần 150km/h, tạo ra đợt lũ dâng cao tới 9m chỉ trong 30 phút. Tuy nhiên, Ekström cho rằng kịch bản này khó xảy ra, bởi để tạo ra rung chấn ở mức đã ghi nhận, cần đến hàng trăm triệu tấn vật chất đổ xuống thung lũng – con số vượt xa tổng khối lượng của cả sông băng.
Đến tối cùng ngày, hình ảnh vệ tinh từ Tổ chức Nghiên cứu Không gian Ấn Độ và vệ tinh Landsat-9 đã giúp làm sáng tỏ nghi vấn. Không còn bị mây che khuất như trước, những bức ảnh này cho thấy rõ ràng một vụ sạt lở khổng lồ đã thực sự xảy ra tại khu vực.
Adhikari Basanta Raj, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thảm họa (Đại học Tribhuvan, Nepal), cho biết các đoạn phim ghi lại từ máy bay không người lái cũng củng cố thêm giả thuyết về vụ sạt lở. Theo tính toán của ông, năng lượng giải phóng trong sự kiện này thậm chí còn lớn hơn năng lượng quả bom nguyên tử từng được sử dụng tại Hiroshima, Nhật Bản.
Dù vậy, một câu hỏi lớn vẫn chưa có lời giải trọn vẹn: Bằng cách nào lượng nước khổng lồ như vậy được huy động vào dòng lũ. Các nhà địa lý cho rằng nhiều khả năng dòng đá, băng và trầm tích đã cuốn theo nước sông trong lúc lao xuống hạ lưu; đồng thời, một phần băng cổ vốn tồn tại dưới đáy thung lũng có thể đã bị nghiền nát, tan chảy và hòa vào dòng nước dữ.
Biến đổi khí hậu cũng được nhắc đến như một yếu tố góp phần vào thảm họa, khi các sông băng trên dãy Himalaya đang dần thu hẹp. “Ở những khu vực mà các sông băng đang biến mất, những vụ sạt lở như thế này xảy ra thường xuyên hơn”, Ekström nói.
Việc xác định chính xác nguyên nhân của trận lũ không hề đơn giản, bởi thảm họa là kết quả của một chuỗi hiện tượng nối tiếp nhau: sạt lở đất, băng đá vỡ vụn rồi lũ lụt. Những chuỗi sự kiện tương tự từng xảy ra tại Himalaya, trong đó có thảm họa Chamoli (Ấn Độ) năm 2021 khiến 200 người thiệt mạng và phá hủy hai nhà máy thủy điện, cùng các sự kiện tại Nepal vào các năm 2012, 2015 và 2017. Song theo đánh giá của giới khoa học, quy mô của thảm họa lần này lớn gấp khoảng 10 lần so với những sự kiện từng ghi nhận trước đó.
Đức Vinh (tổng hợp)
