Washington phát đi tín hiệu sẵn sàng xem xét mức cắt giảm hoạt động làm giàu uranium của Iran để hướng tới thỏa thuận chấm dứt chiến sự, trong khi Tehran tiếp tục đặt ra những điều kiện riêng cho tiến trình đàm phán.
- Nhiều dấu vết bất thường trên cơ thể bé sơ sinh
- Triệt phá nhóm trộm xe máy liên tỉnh từ Nghệ An ra Hải Phòng
- Khi AI vào lớp học, cách đánh giá học sinh phải thay đổi
Ngày 05/10, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Iran cần giảm đáng kể năng lực làm giàu uranium nếu muốn đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột với Washington. Tuyên bố này cho thấy Mỹ có thể không còn giữ yêu cầu Iran từ bỏ hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium, nhưng khoảng cách giữa hai bên vẫn chưa được thu hẹp đáng kể.
Theo Caolán Magee, nhà bình luận của Al Jazeera, việc Washington chuyển sang yêu cầu cắt giảm hoạt động làm giàu uranium thay vì chấm dứt hoàn toàn chương trình này có thể tạo thêm dư địa cho thỏa hiệp. Ông nhận định: “Lời kêu gọi cắt giảm hoạt động làm giàu uranium mà Phó tổng thống Mỹ đưa ra cho thấy hai bên vẫn có dư địa thỏa hiệp”.
Israel, Mỹ và các nước phương Tây từ lâu cáo buộc Iran tìm cách phát triển vũ khí hạt nhân, song Tehran luôn bác bỏ. Trong đánh giá hồi tháng 5/2025, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết chưa có dấu hiệu đáng tin cậy chứng minh Iran đang triển khai chương trình hạt nhân nhằm mục đích chế tạo vũ khí.
IAEA ước tính Iran có hơn 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60% khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạt nhân của nước này hồi tháng 6/2025. Theo tiêu chuẩn của cơ quan này, lượng uranium trên có thể đủ để chế tạo 10 đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục được làm giàu; Iran đồng thời còn dự trữ uranium ở những mức độ thấp hơn.
Iran là quốc gia phi hạt nhân duy nhất trên thế giới làm giàu uranium đến mức 60%, vượt xa ngưỡng 3,67% được quy định trong Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) ký với các cường quốc năm 2015. Trong khi đó, uranium cần đạt mức làm giàu gần 90% để có thể sử dụng chế tạo bom hạt nhân.
“Tôi không phải là nhà khoa học hạt nhân, nhưng tôi biết bạn không cần uranium làm giàu tới 60% cho bất kỳ hoạt động sản xuất năng lượng nào”, ông Vance nói.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định sẽ không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân và coi đây là điều kiện quan trọng trong bất kỳ thỏa thuận nào với Tehran. Tuy nhiên, yêu cầu Washington đưa ra cũng là một trong những nguyên nhân khiến tiến trình thương lượng rơi vào bế tắc, bởi Iran xem quyền làm giàu uranium là giới hạn không thể nhượng bộ và cho rằng Mỹ chỉ đang “mong muốn hão huyền” khi đòi nước này từ bỏ chương trình.
Lập trường có phần mềm mỏng hơn của ông Vance xuất hiện khi Mỹ chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ, sự kiện có thể quyết định đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát lưỡng viện quốc hội hay không. Giá xăng dầu tăng do tác động của chiến sự đang tạo thêm sức ép đối với Tổng thống Trump và các ứng viên Cộng hòa tại những bang có tính cạnh tranh cao.
Ông Vance cũng tìm cách giảm bớt những chỉ trích nhằm vào cách ông Trump xử lý xung đột, đồng thời kêu gọi cử tri không vì vấn đề này mà quay lưng với đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử tháng 11. Những diễn biến chính trị trong nước vì thế trở thành một yếu tố đáng chú ý khi Washington cân nhắc hướng đi tiếp theo đối với Tehran.
Trong khi đó, phía Iran cũng phát đi những thông điệp cho thấy khả năng tiếp tục đối thoại chưa hoàn toàn khép lại. Phát biểu trước các đại sứ nước ngoài tại Tehran ngày 4/10, Ngoại trưởng Abbas Araghchi nhấn mạnh “chỉ có các cuộc đàm phán dựa trên công lý, công bằng” mới có thể chấm dứt xung đột.
Theo đánh giá của Magee, phát biểu này cho thấy Tehran vẫn để ngỏ khả năng nối lại đàm phán. Trước đó, tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York vào cuối tháng 9, Iran từng đề xuất mở cửa trở lại eo biển Hormuz và khôi phục thương lượng, nhưng Tổng thống Trump đã bác bỏ phương án này.
Dù Washington và Tehran đều có những tín hiệu mới, giới quan sát cho rằng việc đưa cuộc xung đột đến hồi kết vẫn gặp nhiều trở ngại. Bất đồng không chỉ nằm ở chương trình hạt nhân mà còn liên quan đến những lợi ích an ninh, kinh tế và chính trị mà mỗi bên muốn bảo đảm.
Những ưu tiên khác biệt cản trở thỏa thuận
Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, cho rằng việc Mỹ tập trung vào hoạt động làm giàu uranium có thể chưa phản ánh đúng những ưu tiên của Iran. Một thỏa thuận cho phép Tehran tiếp tục làm giàu uranium trong giới hạn nhất định sẽ gợi lại JCPOA, văn kiện được đàm phán dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama nhưng đổ vỡ sau khi ông Trump rút Washington khỏi thỏa thuận vào năm 2018.
Đầu năm nay, Mỹ và Iran được cho là đã tiến gần đến một thỏa thuận mới. Tuy nhiên, tiến trình này cuối cùng sụp đổ khi Mỹ và Israel triển khai chiến dịch không kích nhằm vào Tehran.
Theo ông Mabon, sau những lần đàm phán đổ vỡ, Iran có thể không còn coi vấn đề uranium là ưu tiên hàng đầu khi thương lượng với Mỹ. Ông phân tích: “Mỹ đang cố giảm bớt lập trường cứng rắn về vấn đề hạt nhân khi đàm phán với Iran, nhưng với Tehran, đây không phải điểm mấu chốt. Điều họ quan tâm là dỡ bỏ phong tỏa cảng biển, gỡ các lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng và chấm dứt xung đột ở Lebanon”, nơi có lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn.
Eo biển Hormuz cũng nằm trong những lợi ích Tehran muốn bảo vệ, bất chấp tuyên bố của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio rằng Iran đã mất quyền kiểm soát tuyến hàng hải này. Theo công ty phân tích hàng hải Kpler, lượng dầu được vận chuyển từ các nước vùng Vịnh, không tính Iran, trong tháng 9 đã phục hồi lên hơn 81% mức trước chiến tranh.
Xuất khẩu dầu thô của toàn khu vực Trung Đông cũng vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng 9. Sự phục hồi này có thể làm giảm sức ép buộc Washington phải sớm đạt thỏa thuận, song các vụ tấn công vẫn tiếp diễn khiến mức độ an toàn của tuyến vận tải chiến lược trở thành vấn đề chưa thể xem nhẹ.
Ông Mabon cho rằng dấu hiệu Mỹ dịu giọng về hoạt động làm giàu uranium có thể phản ánh sự chưa chắc chắn của Washington về khả năng khôi phục hoàn toàn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Ông nhận xét: “Nếu Mỹ tin chắc rằng eo biển đã thực sự thông suốt, họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận chặt chẽ hơn”.
Những tín hiệu về khả năng thương lượng vẫn chưa xóa bỏ được sự hoài nghi từ phía Tehran. Đầu tuần này, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố đàm phán với Washington là “vô ích”, đồng thời cáo buộc Mỹ lợi dụng tiến trình đối thoại trong khi vẫn theo đuổi mục tiêu lật đổ chính phủ Iran.
“Vấn đề của chúng tôi với Mỹ là cứ mỗi lần chúng tôi bước vào bàn đàm phán, chiến tranh lại lập tức giáng xuống đầu chúng tôi”, ông Pezeshkian nói.
Những tuyên bố trái chiều cho thấy khả năng nối lại đối thoại vẫn tồn tại, nhưng một thỏa thuận chấm dứt chiến sự sẽ phụ thuộc vào việc hai bên có thể dung hòa các yêu cầu về hạt nhân, trừng phạt, an ninh hàng hải và những vấn đề khu vực hay không.
Vũ Phượng (tổng hợp)
