Liệu chúng ta có bao giờ tự hỏi: đưa Hán Nôm vào giáo dục chính quy không phải là “hồi cổ”, mà chính là dựng lại nền móng để thế hệ mai sau vững bước ra biển lớn? Bởi ngôn ngữ của tổ tiên không chỉ là phương tiện lưu giữ ký ức, mà còn là chiếc chìa khóa để khai mở một tư duy căn cơ, giúp con người đối diện với căn bệnh dai dẳng của thời đại: khủng hoảng tâm thức.
- Lễ hội mùa Thu Côn Sơn-Kiếp Bạc 2025: Tăng tính trải nghiệm cho du khách
- Văn hóa trầu cau – Giữ gìn hồn Việt qua hàng cau quê
- Áo the khăn xếp: Di sản trang phục dân tộc
Ngôn ngữ – căn cốt để phục hưng văn hóa
Một dân tộc thật sự tồn tại khi có đủ ba yếu tố: lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ. Lịch sử có thể lưu lại trong sử sách, văn hóa có thể bảo tồn trong phong tục, nhưng ngôn ngữ mới là mạch máu để tất cả truyền đi qua nhiều thế hệ. Nếu mạch máu ấy bị đứt gãy, ký ức cộng đồng dễ biến thành những mảnh rời rạc, di sản trở thành thứ để trưng bày thay vì dòng sống.
Trong dòng chảy ấy, Hán Nôm không chỉ là chữ viết, mà là hệ thống ký hiệu văn hóa đã nuôi dưỡng tư tưởng Việt suốt hơn một thiên niên kỷ. Những áng văn chính trị, luật pháp, y học, triết lý nhân sinh, ca dao tục ngữ, gia phả, câu đối… phần lớn đều gắn chặt với Hán Nôm. Thế nhưng, ngày nay, phần lớn thế hệ trẻ không thể đọc nổi văn bia, câu đối trong nhà thờ tổ, cũng khó lòng chạm vào tầng nghĩa sâu của lời răn cha ông. Đó không chỉ là thiếu kỹ năng, mà còn là biểu hiện của sự đứt đoạn văn hóa.
Nếu các đề án “phát triển văn hóa” chỉ dừng ở việc tổ chức lễ hội, phục dựng nghi thức hay xây dựng công trình, mà bỏ qua chính chiếc chìa khóa ngôn ngữ, thì chẳng khác nào dựng lại ngôi nhà nhưng để trống nền móng. Đưa Hán Nôm trở lại giáo dục – ít nhất ở mức môn học tự chọn – có thể là bước khởi đầu để phục hưng văn hóa.
Khơi mạch lịch sử – tiếp cận nguyên bản
Hầu hết tư liệu cổ của Việt Nam hiện nay đều tồn tại dưới dạng Hán Nôm. Từ Đại Việt sử ký toàn thư, Bình Ngô đại cáo đến kho tàng y học dân gian, phong thủy, dưỡng sinh… tất cả đều viết bằng Hán Nôm. Khi chỉ tiếp cận qua bản dịch, chúng ta chỉ thấy phần nghĩa bề mặt, còn tầng hồn – nhịp điệu ngôn từ, dụng ý văn chương – thường bị đánh mất.
Một ví dụ tiêu biểu: câu “Nhân nghĩa chi cử yếu tại an dân” trong Bình Ngô đại cáo thường được dịch là “việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”. Nhưng chữ “an dân” trong Hán văn không chỉ là “cho dân yên ổn”, mà còn bao hàm việc nuôi dưỡng, bảo bọc, xây dựng đời sống có nhân cách. Những lớp nghĩa ấy chỉ có thể thấm khi người học tiếp xúc trực tiếp với nguyên bản.
Chúng ta thường nói nhiều về “giữ gìn bản sắc”. Nhưng nếu ngay cả tiếng nói của tổ tiên cũng không thể hiểu, thì bản sắc ấy còn lại bao nhiêu phần thực chất? Đưa Hán Nôm vào giáo dục không phải là “hồi cổ” hay “lãng phí nguồn lực”, mà là đầu tư gốc rễ, để thế hệ sau tiếp nhận văn hóa một cách nguyên vẹn thay vì nhìn qua lăng kính dịch thuật.
Từ nội lực đến hội nhập – cơ hội của Hán Nôm trong hiện tại
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhiều người cho rằng đầu tư vào ngoại ngữ hiện đại mới là con đường hội nhập. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Hội nhập không đồng nghĩa với đánh mất căn cốt, mà là bước ra thế giới với bản sắc riêng. Một dân tộc chỉ thật sự vững vàng khi vừa nói được tiếng chung của nhân loại, vừa giữ được tiếng nói của tổ tiên.
Hơn nữa, Hán Nôm còn mở ra cánh cửa hội nhập khu vực. Chữ Hán vẫn hiện diện trong văn hóa Trung Quốc, Nhật Bản (kanji), Hàn Quốc (hán tự trong học thuật). Khôi phục Hán Nôm đồng nghĩa với việc tái kết nối một không gian Đông Á rộng lớn, nơi sự đồng thông ngôn ngữ có thể trở thành lợi thế.
Quan trọng hơn, Hán Nôm có thể bổ khuyết cho nền giáo dục hiện nay vốn thiên về kỹ năng và hành pháp. Pháp luật điều chỉnh hành vi, nhưng khó chạm đến nội tâm. Ngược lại, những giá trị được kết tinh trong Hán Nôm – vốn đề cao nhân nghĩa, đạo lý, nhân cách – nuôi dưỡng sự ước thúc từ bên trong. Khi pháp trị đi cùng đức trị, xã hội mới phát triển bền vững, không chỉ bằng quy định mà còn bằng sự tự nguyện giữ gìn chuẩn mực.
Khôi phục Hán Nôm: Lựa chọn văn hóa cho một nền tảng bền vững
Việc phổ cập tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai là cần thiết, nhưng song song, việc khôi phục Hán Nôm trong giáo dục cũng nên được nhìn nhận như một chiến lược văn hóa. Bởi nếu thiếu ngôn ngữ gốc rễ, văn hóa sẽ chỉ còn là lớp vỏ, mất sức sống nội tại. Phục hưng Hán Nôm chính là phục hồi mạch máu văn hóa, để từ đó Việt Nam hội nhập không phải bằng sự vay mượn, mà bằng bản sắc, trí tuệ và khí chất đã hun đúc qua nghìn năm lịch sử – và cũng là cách từng bước vượt qua khủng hoảng tâm thức mà xã hội hiện đại đang phải đối diện.
