Nghệ thuật “bán sơn, bán thủy” trong cỗ Tết Hà Nội phản ánh triết lý cân bằng âm dương, sắp đặt món ăn hài hòa, thể hiện nếp sống tinh tế của người Tràng An mỗi dịp đầu năm.
- Tất niên chiều 30 Tết và ý nghĩa đoàn viên trong văn hóa Việt
- Ông Trump đánh giá quan hệ Mỹ – Venezuela điểm 10, sắp sang thăm
- Đàm phán Geneva diễn ra giữa lúc áp lực quân sự gia tăng
Triết lý “bán sơn, bán thủy” và cách bày mâm cỗ ngày Tết
Khái niệm “bán sơn, bán thủy” xuất phát từ cách phân chia món ăn theo hai nhóm chính: “sơn” tượng trưng cho sản vật từ núi, chủ yếu là thịt gia súc, gia cầm; còn “thủy” là các món từ nguồn nước như cá, tôm hoặc canh. Sự kết hợp này nhằm tạo thế cân bằng trong mâm cỗ.
Trong truyền thống của người dân tại Hà Nội, mâm cỗ Tết không chỉ để ăn mà còn mang ý nghĩa biểu trưng. Cách sắp xếp các món thường theo bố cục đối xứng, xen kẽ giữa món khô và món nước, giữa nóng và nguội, tạo nên tổng thể hài hòa cả về thị giác lẫn khẩu vị.
Tùy điều kiện mỗi gia đình, mâm cỗ có thể gồm 6 bát 8 đĩa hoặc nhiều hơn. Các món quen thuộc như gà luộc, giò lụa, chả quế, nem rán thường được bày sẵn. Những món canh nóng như canh măng, canh bóng hoặc mọc được dọn sau, theo thứ tự nhằm giữ trọn hương vị.
Cách bày này phản ánh quan niệm coi trọng sự đầy đủ, cân đối và phép tắc trong ẩm thực. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, việc phân chia “sơn” – “thủy” không đơn thuần là kỹ thuật nấu nướng mà còn gắn với triết lý âm dương, ngũ hành trong đời sống truyền thống.
Cân bằng vị giác và nhịp điệu của bữa tiệc ngày xuân
Bên cạnh yếu tố hình thức, “bán sơn, bán thủy” còn thể hiện sự tính toán về khẩu vị. Các món nhiều đạm, béo thường được kết hợp cùng canh thanh mát hoặc nộm chua nhẹ để giảm cảm giác ngấy. Sự đan xen này giúp người ăn duy trì cảm giác ngon miệng trong suốt bữa tiệc kéo dài.
Từ góc nhìn Đông y, món ăn được xem xét theo tính âm – dương, hàn – nhiệt. Thịt gà, thịt lợn mang tính ấm, trong khi canh măng hay rau củ có tính mát. Việc sắp xếp xen kẽ được cho là giúp cơ thể điều hòa tốt hơn, đặc biệt trong những ngày đầu năm khi lượng thức ăn thường nhiều hơn ngày thường.
Ở khía cạnh khoa học dinh dưỡng hiện đại, cách kết hợp này tương ứng với việc cân bằng giữa chất béo, chất xơ và nước. Món canh hỗ trợ tiêu hóa, trong khi rau củ và đồ chua góp phần làm dịu vị đậm của thịt. Trình tự món ăn vì thế được ví như một “bản nhạc”, có cao trào và điểm lắng.
Ngày nay, nhiều gia đình có thể giản lược số lượng món, nhưng tinh thần hài hòa và cân bằng vẫn được duy trì. “Bán sơn, bán thủy” vì thế không chỉ là nguyên tắc ẩm thực, mà còn là biểu hiện của lối sống coi trọng sự điều độ và tính thẩm mỹ trong văn hóa Tết Việt.
Theo: VnExpress
