Dư luận thắc mắc vì sao quan chức nhận tiền tỷ nhưng không bị truy tố tội nhận hối lộ. Câu trả lời nằm ở việc chứng minh sự đổi chác quyền lực và mối liên hệ pháp lý trong công vụ.
- Đế chế Ashanti và hành trình từ Bờ Biển Vàng đến hiện đại
- Bộ Nội vụ: Không có chuyện tiếp tục sáp nhập các tỉnh và xã
- Thuế nhập khẩu Mỹ: Chính quyền Trump khôi phục chương trình thuế quan mới
Yếu tố đổi chác quyền lực là ranh giới định tội
Dưới góc độ pháp lý, để khép một cá nhân vào tội nhận hối lộ theo Điều 354 Bộ luật Hình sự, cơ quan tố tụng phải chứng minh được sự đổi chác quyền lực,. Điều này có nghĩa người có chức vụ đã nhận tiền để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa. Dù không nhất thiết phải có thỏa thuận bằng văn bản, việc nhận tiền phải gắn liền với một hành vi công vụ cụ thể và có sự ràng buộc lợi ích giữa hai bên.
Nếu không chứng minh được mối quan hệ trao đổi này, việc xử lý về tội danh hối lộ sẽ không đủ căn cứ pháp lý. Tiền là dữ kiện quan trọng nhưng không phải là yếu tố duy nhất hay quyết định nếu thiếu đi mối liên hệ pháp lý với hành vi công vụ hoặc hậu quả cụ thể. Theo giới luật sư, không thể suy luận đơn giản rằng cứ quan chức nhận tiền là đương nhiên phạm tội hối lộ mà phải dựa trên các nhóm yếu tố cấu thành tội phạm.
Phân hóa tội danh từ những vụ đại án gần đây
Thực tiễn các vụ án tham nhũng lớn tại Việt Nam cho thấy sự phân hóa rõ rệt trong việc định tội danh. Trong vụ án tại Đắk Lắk, một nguyên Chủ tịch tỉnh nhận 4,5 tỷ đồng nhưng được xác định là “tiền quà biếu” vì không có thỏa thuận trước và bị cáo đã chủ động nộp lại tiền. Ngược lại, tại đại án Cục An toàn thực phẩm, 34 cán bộ bị tuyên tội nhận hối lộ vì tòa nhận định đã hình thành cơ chế xin – cho có hệ thống từ năm 2018 đến 2025.
Tại đây, lãnh đạo cục bị cáo buộc đã đưa ra chủ trương nhận tiền ngoài lệ phí công khai và chỉ đạo cấp dưới thống nhất thực hiện. Trong đại án “Chuyến bay giải cứu”, nhiều bị cáo lập luận tiền nhận được sau khi xong việc chỉ là quà cảm ơn. Tuy nhiên, cơ quan công tố khẳng định nếu cán bộ làm việc tâm huyết thì doanh nghiệp đã không phải chầu chực đưa tiền; hành vi này vẫn đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Khác biệt pháp lý giữa tội nhận hối lộ và lợi dụng chức vụ
Bên cạnh tội hối lộ, tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” (Điều 356) cũng thường được áp dụng. Người phạm tội này vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân mà làm trái công vụ, gây thiệt hại tài sản từ 10 triệu đồng trở lên. Điểm khác biệt lớn nhất là tội hối lộ yêu cầu hành vi làm theo yêu cầu người đưa, còn tội lợi dụng chức vụ tập trung vào việc làm trái chức năng, nhiệm vụ được giao và không bắt buộc phải nhận tiền.
Ranh giới này dẫn đến sự chênh lệch lớn về hình phạt: tội nhận hối lộ có khung hình phạt cao nhất lên đến chung thân, trong khi tội lợi dụng chức vụ tối đa là 15 năm tù. Tại vụ án ở An Giang, cựu Chủ tịch tỉnh bị kết tội lợi dụng chức vụ, còn các cấp phó lại bị cáo buộc hối lộ do tính chất hành vi khác nhau. Việc định tội danh dựa trên cấu thành tội phạm và chứng cứ giúp bảo đảm tính công bằng thay vì dựa vào cảm tính dư luận.
Thượng tôn chứng cứ và nguyên tắc suy đoán vô tội
Việc xác định tội danh trong các vụ án tham nhũng phức tạp yêu cầu sự tôn trọng tuyệt đối nguyên tắc suy đoán vô tội. Cơ quan điều tra có trách nhiệm chứng minh từng yếu tố vi phạm với từng cá nhân cụ thể. Nếu không chứng minh được yếu tố trao đổi lợi ích hoặc hành vi làm trái công vụ gây hậu quả, pháp luật không thể áp dụng các khung hình phạt nghiêm khắc nhất của tội hối lộ.
Các trường hợp nhận tiền không thỏa mãn dấu hiệu tội phạm, như quà biếu lễ Tết không gắn với thỏa thuận đổi chác, có thể không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, những cá nhân này vẫn có thể đối mặt với các hình thức kỷ luật Đảng hoặc xử lý hành chính do vi phạm đạo đức công vụ. Xu hướng xử lý hiện nay là cá thể hóa trách nhiệm nhằm bảo đảm sự nghiêm minh và thượng tôn pháp luật trong công tác phòng chống tham nhũng.
Theo: VnExpress
