Giữa đại ngàn vạn thuở, có những cái chết bắt đầu từ chính sự ưu tú của bản thân. Trang Chu xưa kia nhìn vào cõi nhân sinh, không dùng thước đo của thế tục để luận về thành bại. Ông nhìn thấy trong cái rực rỡ mầm mống của sự lụi tàn, và trong cái vô dụng tầm thường ẩn tàng một sự tự tại thiên thu.
- Phượng hề, Phượng hề: Khi người tỉnh giữa cơn mê nhân thế
- Sức khỏe bắt đầu từ việc biết trân trọng bản thân
- Sai lầm khi uống cà phê sáng gây hại cho dạ dày
Cái nạn của sự hiển lộ
Người đời mấy ai không muốn thân mình là gỗ quý, thẳng tắp và chắc bền; mấy ai chẳng cầu mình là đóa hoa lạ, tỏa hương ngạt ngào giữa gió sương. Ta dành cả đời để gọt giũa, để uốn mình cho vừa vặn với những tiêu chuẩn của sự “hữu dụng”.
Nhưng hãy nghe lời của bậc tiên triết: “Trực mộc tiên phạt, cam tỉnh tiên kiệt”. Cây càng thẳng càng mau chịu nhát rìu, suối càng ngọt càng sớm cạn dòng. Và rồi: “Quế khả thực, cố phạt chi; tất khả dụng, cố cát chi”. Cây quế vì có vị cay nồng thơm ngọt mà bị người ta chặt hạ; cây sơn vì có nhựa dùng được mà bị người ta rạch vỏ xẻ thân.
Những thân gỗ thẳng nhất thường là những thân gỗ đầu tiên chịu nhát rìu lìa rừng, về nằm dưới lưỡi cưa để làm rường cột cho phủ đệ. Những đóa hoa thơm nhất thường là những đóa hoa sớm bị ngắt khỏi nhựa sống, cắm vào bình ngọc làm vật tiêu khiển cho nhãn quan. Chính cái “hữu dụng” ấy đã dẫn dắt ngoại vật tìm đến tước đoạt. Khi một sinh mệnh phô diễn giá trị để thế gian chiếm hữu, nó không còn thuộc về chính nó. Nó đã bước vào một cuộc đổi chác nghiệt ngã: Đổi bản thể để lấy một định danh; đổi sự tự do để lấy một danh giá.
Ân huệ của điều vô dụng
Đối diện với những thân gỗ quý bị đốn hạ, Trang Tử chỉ cho ta thấy những cái cây sần sùi, thớ gỗ vặn xoắn, đầy những mấu mắt. Thợ mộc đi ngang qua chỉ biết lắc đầu chê bai là vật phế bỏ. Thế nhưng, chính nhờ cái sự “vô dụng” ấy mà cây được thong dong sống trọn tuổi trời trên đỉnh núi cao. Không rìu búa nào chạm đến, không tay người nào hái lượm.
Cái “vô dụng” đối với thế tục lại chính là cái “Đại dụng” đối với sinh mệnh. Khi không mang giá trị để bị khai thác, sinh mệnh được bảo toàn trọn vẹn trong sự tĩnh lặng của chính nó. Đó không phải là sự yếu hèn hay lười nhác, mà là sự tỉnh thức trước những cạm bẫy của hư danh. Một cái cây vặn xoắn tự do giữa đất trời, chẳng phải rực rỡ hơn nghìn lần một thanh gỗ thẳng tắp trong cung vàng điện ngọc đó sao?
Tâm thế vô danh giữa dòng đời
Trang Tử không khuyên người trở nên tầm thường. Ông dạy ta nghệ thuật ẩn tàng. Bậc trí giả giống như nước, mang sức mạnh vô cùng nhưng lại chọn chảy về chỗ thấp, không hình, không sắc, không tranh với đời.
Họ có thể mang phẩm chất của gỗ quý, nhưng lớp vỏ ngoài lại thô mộc như gỗ mục. Họ có thể tỏa hương thơm thanh khiết, nhưng lại giấu mình giữa cỏ dại thâm sơn. Sống ở đời, khổ nhất là bị người ta “dùng” đến kiệt cùng. Tự tại nhất là khi không ai biết dùng mình vào việc gì, để rồi họ để mặc ta được là một đóa hoa dại tự nở, tự tàn, không nợ nần ai một chút hương sắc nào.
Gốc rễ của sự tồn tại: vô dụng chính là hữu dụng
“Nhân giai tri hữu dụng chi dụng, nhi mạc tri vô dụng chi dụng dã.” Người đời ai cũng biết cái dụng của hữu dụng, nhưng không ai biết cái dụng của vô dụng vậy. Lời ấy không phải để ta bi lụy trước sự mất mát, mà để ta nhìn lại cái gốc rễ của sự tồn tại.
Nếu một mai bạn thấy mình chẳng thể rực rỡ như người đời mong đợi, chẳng thể “thẳng” như những khuôn mẫu thế gian, thì hãy mỉm cười. Bởi lẽ, bị coi là vô dụng đôi khi là một đặc ân lớn lao nhất. Trong sự lặng lẽ vô danh đó, bạn được trả về với chính mình – mộc mạc, nguyên sơ, và không một nhát rìu nào có thể chạm đến bản tâm.
