Nhu cầu gần 3 triệu tỷ đồng phát triển hạ tầng giao thông giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu huy động vốn tư nhân, hoàn thiện cơ chế PPP và kiểm soát rủi ro đầu tư.
- Cháy chung cư ở Hà Nội, cư dân hoảng hốt sơ tán lúc sáng sớm
- Khu công nghiệp Hải Phòng bước vào cuộc đua về tiêu chuẩn xanh
- Hegseth xác nhận cắt giảm 20% tướng lĩnh, đô đốc Mỹ
Việt Nam cần nguồn lực lớn để phát triển mạng lưới giao thông, hướng tới mục tiêu hoàn thành hơn 5.000km đường cao tốc vào năm 2030. Trong khi ngân sách khó đáp ứng toàn bộ nhu cầu, phương thức đối tác công tư (PPP) được kỳ vọng góp phần bổ sung vốn.
Bộ Xây dựng đề xuất 29 dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư PPP, với tổng vốn sơ bộ khoảng 923.000 tỷ đồng. Danh mục gồm mở rộng cao tốc Bắc – Nam phía Đông, nâng cấp Vành đai 3 TPHCM, khép kín Vành đai 5 Hà Nội và phát triển các tuyến kết nối vùng. Tuy nhiên, để thu hút nhà đầu tư, các vướng mắc về thủ tục, tín dụng dài hạn và cơ chế chia sẻ rủi ro cần được giải quyết.
Một đồng vốn Nhà nước thu hút gần 3 đồng vốn ngoài ngân sách Theo ông Phạm Thy Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính), PPP giúp bổ sung nguồn lực đầu tư, giảm áp lực ngân sách và tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân tham gia xây dựng, quản lý, khai thác công trình.
Kể từ khi Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư có hiệu lực, 30 dự án được quyết định chủ trương đầu tư, trong đó 12 dự án đã ký hợp đồng, với tổng mức đầu tư khoảng 1,3 triệu tỷ đồng. Trong số này, 24 dự án BOT có tổng vốn khoảng 390.000 tỷ đồng, gồm 103.000 tỷ đồng vốn Nhà nước và 297.000 tỷ đồng vốn nhà đầu tư. Tỷ lệ này tương đương mỗi đồng vốn Nhà nước huy động gần 3 đồng vốn ngoài ngân sách.
Các dự án tiêu biểu gồm Đồng Đăng – Trà Lĩnh, Hữu Nghị – Chi Lăng, TPHCM – Thủ Dầu Một – Chơn Thành, Tân Phú – Bảo Lộc, Dầu Giây – Tân Phú và mở rộng cao tốc TPHCM – Trung Lương – Mỹ Thuận. Bên cạnh BOT, hình thức xây dựng – chuyển giao (BT) cũng được khôi phục. Một số dự án liên quan đến sân bay Gia Bình, Trung tâm Hội nghị APEC và trục đại lộ cảnh quan sông Hồng đã được triển khai hoặc khởi công.
Khung pháp lý PPP được điều chỉnh theo hướng mở rộng phạm vi áp dụng, đơn giản hóa thủ tục và tăng khả năng thu hút đầu tư. Quy định về mức vốn tối thiểu được bãi bỏ; vốn Nhà nước có thể tham gia tới 70% tổng mức đầu tư đối với dự án đáp ứng điều kiện.
Các quy định mới cũng tăng cường phân cấp, mở rộng hình thức lựa chọn nhà đầu tư và bổ sung cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu. Luật Đường bộ năm 2024 cho phép áp dụng BOT để mở rộng cao tốc hiện hữu, nâng cấp đường bộ thành cao tốc, đồng thời bảo đảm quyền lựa chọn của người sử dụng.
Gỡ vướng vốn vay, chia sẻ rủi ro và kiểm soát đầu tư
Dù có những kết quả bước đầu, PPP giao thông vẫn gặp nhiều trở ngại. Trong 30 dự án được quyết định chủ trương đầu tư, mới có 12 dự án ký hợp đồng. Quá trình chuẩn bị, lựa chọn nhà đầu tư và thu xếp vốn còn kéo dài. Nguồn vốn chủ yếu dựa vào ngân hàng thương mại, với lãi suất cao và kỳ hạn ngắn. Trong khi đó, các kênh huy động vốn dài hạn chưa phát triển tương xứng với nhu cầu đầu tư.
Tính khả thi của dự án còn chịu tác động từ doanh thu thấp hơn dự báo, điều chỉnh phí chậm, giải phóng mặt bằng và thiếu vật liệu. Đối với các dự án BOT ký trước ngày 1/1/2021, những vướng mắc kéo dài ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư và tổ chức tín dụng. Nghị định 122/2026/NĐ-CP quy định cơ chế xử lý một số tồn tại, trong đó có chia sẻ phần giảm doanh thu và xác định chi phí bồi thường khi chấm dứt hợp đồng trước thời hạn.
Với dự án BT, bài toán đáng chú ý là xác định giá trị công trình và quỹ đất thanh toán. Công tác định giá, công khai thông tin và giám sát cần được thực hiện chặt chẽ để hạn chế nguy cơ thất thoát, lãng phí. Ông Phạm Thy Hùng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật PPP, rút ngắn thủ tục và xây dựng cơ chế chia sẻ rủi ro hài hòa lợi ích giữa Nhà nước với nhà đầu tư.
Trước khi quyết định đầu tư, các dự án cần được đánh giá kỹ về hiệu quả tài chính, khả năng tạo doanh thu và phương án hoàn vốn. Với công trình cần thiết nhưng không bảo đảm hiệu quả tài chính, cơ quan chức năng có thể xem xét đầu tư công, sau đó nhượng quyền kinh doanh, quản lý hoặc thu phí theo hình thức phù hợp
Bộ Tài chính cũng đề xuất ưu tiên bố trí vốn Nhà nước để thực hiện các cam kết trong hợp đồng PPP, bao gồm cơ chế chia sẻ phần giảm doanh thu, đồng thời nghiên cứu tín dụng ưu đãi để nhà đầu tư tiếp cận nguồn vốn dài hạn.
Nguồn cung vật liệu, giải phóng mặt bằng và năng lực đàm phán, quản lý hợp đồng của cơ quan địa phương cần được chú trọng từ khâu chuẩn bị dự án. Với các dự án BT, việc xác định giá trị công trình và quỹ đất thanh toán cần được giám sát, công khai thông tin trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, đồng thời tăng cường vai trò thanh tra, kiểm toán.
Huy động vốn tư nhân phát triển giao thông vì vậy không chỉ phụ thuộc vào việc mở rộng PPP. Lựa chọn đúng dự án, xây dựng phương án tài chính khả thi và kiểm soát rủi ro trong suốt quá trình thực hiện hợp đồng là những điều kiện quan trọng để bảo đảm hiệu quả đầu tư và lợi ích công cộng
Ninh Lý (tổng hợp)
