“Đức là gốc, tài là ngọn” là lời dạy thâm sâu trong Nho học, nhắc con người muốn cầu phú quý phải giữ lòng nhân, thuận đạo trời. Tiền tài chỉ là ngọn, đức hạnh mới là gốc giúp đời thịnh trị, gia đạo an hòa.
- Bé trai bị đánh giữa đường ở Hà Nội
- Già hóa dân số nhanh, sức khỏe răng miệng người cao tuổi trở thành thách thức
- Vụ bé gái lớp 5 nghi bị cha dượng bạo hành: Công an Hà Tĩnh vào cuộc
Đức là gốc, tài là ngọn trong lời dạy của cổ nhân
Từ ngàn đời nay, người Việt vẫn lấy chữ đức làm đầu, xem đó là gốc rễ của nhân cách, là nền tảng để gây dựng cơ đồ và giữ gìn phúc ấm gia đình. Câu nói trong sách “Đại học”: “Đức là gốc, tài là ngọn, nếu gốc ngọn đảo lộn thì người người ắt tranh đoạt với nhau” – không chỉ là triết lý đạo học, mà còn là kim chỉ nam cho đời sống hôm nay.
Chu Hy từng bình: “Người nhân đức dùng tiền tài giúp dân, còn kẻ bất nhân cam chịu hiểm nguy để truy cầu phú quý.” Ấy là lời răn rằng của cải chỉ có ý nghĩa khi được sử dụng để vun bồi lòng nhân, chứ không phải làm tổn hại người khác.
Trong “Sử Ký – Hoá Thực liệt truyện”, Tư Mã Thiên viết: “Phú hiếu hành kỳ đức” – người giàu có thì càng nên làm việc thiện, cứu giúp người khốn khó. Hình tượng Phạm Lãi – người phò tá Việt Vương Câu Tiễn – là minh chứng đẹp cho tinh thần ấy. Sau khi giúp vua thành đại nghiệp, ông lặng lẽ rút lui, sống bằng nghề buôn bán, ba lần gây dựng cơ đồ lớn và cũng ba lần đem toàn bộ của cải cứu dân.
Phạm Lãi không cầu phú quý, mà phú quý tự tìm đến ông. Bởi ông hiểu đạo lý giản dị mà sâu xa: Thiên đạo vô thân, thường dữ thiện nhân – đạo trời không thiên vị ai, nhưng luôn đứng về phía người lương thiện.
Phú quý hay nghèo khó đều do đức — Đức là gốc, tài là ngọn
Lịch sử cũng từng chứng kiến những kẻ mải mê truy cầu danh lợi mà quên mất gốc đức. Câu chuyện về Vương Vô Ngại thời Đường là một lời cảnh tỉnh. Ông thích xa hoa, ăn chơi, đánh bạc và nuôi chim ưng. Khi Đường Thái Tông còn chưa lên ngôi, từng có lần cá cược với ông. Sau này, khi đã làm vua, Thái Tông nhớ lại và tìm gặp.
Nhà vua ban cho ông ngồi ở cổng Xuân Minh để nhận đồ vật từ xe các châu đi qua – một món quà tưởng như vô tận. Nhưng ba ngày liền, chỉ có ba xe chở cây gai đi ngang, chẳng có vàng bạc hay châu báu nào. Hoàng đế hiểu rằng, đó là số phận: người không có mệnh hưởng lộc, dẫu ban thêm cũng vô ích.
Vương Vô Ngại vẫn khẩn khoản xin làm quan, cầu phú quý, và được vua chuẩn y. Nhưng ngay đêm đó, ông qua đời. Một cái kết bi thương, minh chứng cho chân lý xưa: Cái gì không thuộc về mình, dù cưỡng cầu cũng chỉ là hư không.
Câu chuyện tưởng xa mà gần, như đang soi chiếu vào hiện thực đời sống hôm nay, khi không ít người vì tham vọng mà đánh mất chính mình, đánh đổi đạo lý lấy vật chất phù hoa.
Giữ đức để cầu phú quý thuận đạo trời
Người xưa nói, một mẫu ruộng tốt có thể qua tay tám trăm người chủ, nhưng ai mới là chủ thật? Con người chỉ như khách qua đường, đến rồi đi, chẳng ai mang theo của cải sau khi nhắm mắt. Tiền tài, địa vị, danh vọng – tất cả đều chỉ là phù vân, chỉ có đức là thứ bền lâu.
“Quân tử ái tài, thủ chi hữu đạo” – người quân tử quý trọng của cải, nhưng chỉ nhận khi xứng đáng, khi hợp đạo lý. Bởi “Đức là gốc, tài là ngọn”, muốn có phú quý thật sự thì trước hết phải có lòng nhân. Khi tâm sáng, trời đất tự an bài; khi lòng thiện, phúc báu tự sinh.
Bài học cho thời hiện đại: Giữ đức để bền lâu
Trong nhịp sống hiện đại, giữa vòng xoáy kim tiền, đôi khi con người dễ quên mất căn gốc đạo đức. Có người sẵn sàng đánh đổi niềm tin, tình thân, thậm chí cả nhân cách để đổi lấy danh lợi. Nhưng như cổ nhân từng dạy, “của cải không giữ được người, chỉ có đức mới giữ được phúc.”
Phú quý không nằm ở số tiền tích cóp, mà ở cách ta sống tử tế, biết sẻ chia, biết dừng lại đúng lúc. Giữ đức là giữ phúc, là nền móng để con cháu thịnh vượng, xã hội an hòa. Và hơn hết, đó là cách để mỗi con người tìm thấy bình an giữa cuộc đời nhiều biến động hôm nay.
Theo Trí Thức VN
