Ban Chiêu là nữ học giả hiếm hoi thời Hán: tham gia biên soạn chính sử, từng được mời vào triều cố vấn khi thái hậu buông rèm nhiếp chính, được người đời kính xưng là Tào Đại Cô. Vậy mà khi viết cho nữ tử trong nhà, bà lại chọn nói về Khiêm Nhược. Chính khoảng cách ấy mở ra một cách nhìn khác về vị trí và giá trị của người phụ nữ trong trật tự đời sống truyền thống.
- Học ẩn mà không trốn – Lặng lẽ để trưởng thành giữa đời biến động
- Con người phát sáng thật sự tồn tại, khoa học phát hiện ánh sáng biến mất sau khi chết
- Phúc đức tại mẫu: Dạy con nhân hậu để hạnh phúc
Khiêm nhược trong ba cổ tục
Chương mở đầu của Nữ Giới mang tên Khiêm Nhược. Không khởi đi từ lý luận, cũng không đưa ra giáo huấn, Ban Chiêu chỉ dẫn lại ba tập tục quen thuộc trong đời sống cổ đại. Từ những việc rất sớm, rất gần ấy, vị trí và nếp sinh hoạt của người nữ trong gia đình được đặt xuống.
Xưa kia, sinh con gái ba ngày, đặt nằm dưới giường, để tỏ rõ sự khiêm nhược.
Lấy đồ gốm cho quay sợi, để tỏ rõ việc quen lao tác.
Lấy lễ tế mà cáo với tổ tiên, để tỏ rõ việc chủ về thờ cúng.
Đạo của người phụ nữ, không gì lớn hơn sự khiêm nhược.
Đặt nằm dưới giường
Việc đặt trẻ nữ sơ sinh nằm dưới giường là một cách đặt trật tự bằng hình thức trong nếp tục xưa. Giường thuộc về sinh hoạt của cha mẹ; “dưới giường” vì thế là phần nền, phần ở sau, không phải nơi phô bày ra trước. Chỉ bằng vị trí ấy, một thế đứng trong gia đình đã được đặt xuống.
Ý “tỏ rõ sự khiêm nhược” gắn liền với thế đặt này. Không tranh phần hiển, không đứng mũi chịu sào, phần ở sau giữ cho các mối quan hệ trong nhà không chồng lấn, không căng lên vì va chạm.
Ở đây, khiêm là thấp để làm nền; nhược là không tạo lực đối kháng. Thế đứng ấy lặng lẽ nhưng bền, giữ cho nếp nhà được yên từ những điều rất sớm, rất nhỏ.
Lấy đồ gốm, đồ quay sợi
Đồ gốm và guồng sợi là những vật dụng quen thuộc trong sinh hoạt gia đình thời Hán. Chúng gắn với những công việc đều đặn, lặp lại, ít biến động, nhưng không thể thiếu. Qua đó, một nhịp sinh hoạt được hình thành.
“Quen lao tác” mang nghĩa quen việc. Đó không phải là sự gắng sức nhất thời, mà là việc đi cùng nhịp lao động hằng ngày, để sinh hoạt trong nhà không rối, không đứt quãng. Chính từ những việc như vậy, nếp sống gia đình được duy trì qua thời gian.
Cáo với tổ tiên
Nghi thức tế cáo tổ tiên khi sinh con gái đặt người nữ vào mạch nối của gia đình ngay từ đầu. Phần việc gắn với thờ cúng, hương khói, gia phong được giao cho họ trong không gian nội gia.
Ý “chủ về thờ cúng” gợi đến trách nhiệm giữ mạch, giữ nếp, để đời sống gia đình không tách rời khỏi nguồn cội. Những việc ấy diễn ra âm thầm, ít phô bày, nhưng nếu thiếu đi, trật tự chung khó giữ được lâu dài.
Đạo của người phụ nữ, không gì lớn hơn sự khiêm nhược.
Trong trật tự gia đình, điều được gọi là “lớn nhất” không hẳn là thứ vươn lên cao, mà là thứ khó có thể thiếu đi. Gia đình không sống bằng thắng–thua hay quyền lực rạch ròi, mà bằng khả năng giữ cho những khác biệt không nghiêng hẳn về phía đối kháng. Khiêm nhược được đặt ở vị trí ấy vì nó làm được điều đó: không dựng nên trật tự, mà lặng lẽ giữ cho trật tự còn nguyên. Khi phần nền ấy còn đứng, thì các phần khác mới không xô lệch.
Khiêm nhược và chỗ đứng của trí huệ
Cách Ban Chiêu truyền tải và cách người đọc hôm nay thường tiếp nhận dần lộ ra khác biệt. Sự vướng mắc không nằm ở việc khiêm nhược bị xem là thấp kém hay cao quý, mà ở chỗ chúng ta đã quen đo giá trị bằng mức độ hiện diện và khả năng khẳng định bản thân. Khi đem thước đo ấy soi vào một trật tự sinh hoạt vốn dựa nhiều vào những gì lặng lẽ và bền bỉ, cảm giác lệch nhịp là điều khó tránh.
Khoảng lệch này càng rõ hơn khi nhớ rằng Ban Chiêu không phải là người phụ nữ sống trong giới hạn năng lực. Bà học rộng, tham gia biên soạn sử, có vị trí trí thức hiếm thấy đối với nữ giới thời Hán. Vì thế, việc bà đặt khiêm nhược làm đạo lớn nhất của người phụ nữ không phải là sự tự phủ nhận khả năng, mà là một lựa chọn có ý thức về cách giữ gìn trật tự sống.
Trí tuệ và khiêm nhược vì thế không đối lập nhau. Trong đời sống gia đình, có những nơi không cần đem năng lực ra để phân thắng–thua. Khiêm nhược giữ cho sự sắc sảo không trở thành tổn thương, và cho đời sống chung không bị xé lẻ bởi cái tôi.
Khiêm nhược trong gia đạo không phải để giới hạn người phụ nữ ở đó, mà để chỉ ra rằng: ở nơi con người gần nhau nhất, trí huệ chỉ đứng vững khi biết lùi.
