Lễ hội Đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ là dịp tưởng niệm một bậc vĩ nhân, mà còn là hành trình trở về với căn cốt văn hoá – nơi tinh thần học vấn, đạo lý làm người và khát vọng khai minh của xứ Đông hội tụ trong từng nén hương, từng bước chân hành lễ.
- “Khổng Tử họ gì?” – Câu hỏi dễ ăn điểm lại thành bẫy trong kỳ thi công chức Trung Quốc – Hải Phòng Mới
- Bến Đò Vạn và cây Cầu Mới, Nhà Thờ Xưa
- Người khôn ngoan dửng dưng: Nghệ thuật buông bỏ sống sâu
Hành hương về đất học – nơi khởi nguồn một minh triết
Tại làng Trung Am (xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, TP. Hải Phòng), Đền Trạng Trình nằm yên bình bên dòng sông chảy trôi như lịch sử. Đây là quê hương của danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) – người được dân gian tôn là “Thầy của các bậc vua chúa”, một bậc trí giả toàn tài thời Lê trung hưng.
Mỗi năm, từ ngày 28 tháng 11 âm lịch – ngày mất của ông – dòng người từ khắp miền Bắc đổ về Trung Am. Họ không chỉ đến để cúng bái, mà còn để tri ân, để học hỏi, để thấy trong gió rét cuối năm vẫn có một ngọn lửa khai tâm âm ỉ cháy suốt hơn 500 năm lịch sử.
Lễ hội Đền Trạng Trình không hào nhoáng, không quá nhiều sắc màu, nhưng lại có chiều sâu kỳ lạ. Một chiều sâu khiến người ta tự nhiên hạ giọng, chỉnh trang y phục, khấn nguyện một cách kính cẩn như đang đứng trước một ngọn núi tri thức.
Lễ và hội – Giao thoa giữa linh thiêng và trí tuệ
Lễ hội bắt đầu bằng phần lễ trang nghiêm: dâng hương, rước kiệu, tế lễ tại đền chính. Những nghi thức được phục dựng tỉ mỉ, thể hiện lòng thành kính với bậc Trạng Trình – người không chỉ là nhà giáo mà còn là nhà tiên tri, nhà thơ, nhà chính trị, nhà tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử Đại Việt.
Phần hội là không gian mở – nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hoá như thi thư pháp, thi nấu ăn dân gian, biểu diễn chèo cổ, hát ca trù. Những giá trị truyền thống được sống lại giữa đời sống đương đại. Đặc biệt, phần thi đọc thơ và bình thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm được tổ chức thường niên, thu hút nhiều học sinh, sinh viên và nhà nghiên cứu tham gia.
Không chỉ là lễ tưởng niệm, lễ hội Đền Trạng trở thành một “trường học không tường” – nơi mà trẻ nhỏ học được sự tôn sư trọng đạo, người lớn tìm lại căn cốt văn hoá, và du khách thập phương có cơ hội hiểu sâu hơn về một miền quê từng sản sinh ra những trí tuệ lớn.
Nguyễn Bỉnh Khiêm – Người gieo mầm trí tuệ cho muôn đời
Không phải ngẫu nhiên mà UNESCO từng công nhận Nguyễn Bỉnh Khiêm là “Danh nhân văn hóa thế giới”. Ông đỗ Trạng nguyên năm 1535, từ quan sau vài năm, mở trường dạy học ở quê nhà, học trò kéo về nườm nượp. Ông dạy người làm vua, dạy kẻ làm quan, và dạy cả dân thường đạo lý làm người.
Tư tưởng “an bần lạc đạo”, “dĩ dân vi bản” và “thuận thiên giả tồn” (thuận theo Trời thì còn) của ông vượt thời gian, trở thành kim chỉ nam cho không ít triều đại sau này. Những lời sấm truyền của ông – từ “Hoành sơn nhất đái” đến “Cao Bằng tàng cốt” – vẫn là đề tài hấp dẫn cho giới nghiên cứu sử học, văn hoá và cả chính trị.
Trong tâm thức người Việt, Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ là một học giả, mà là hiện thân của trí tuệ, của sự giác ngộ và tỉnh thức. Đến với lễ hội Đền Trạng là tìm về với cội nguồn của tư tưởng minh triết Việt Nam.
Di tích, không gian và tương lai di sản
Khu di tích Đền Trạng Trình rộng hơn 13ha, bao gồm đền chính, khu mộ, giếng cổ, nhà trưng bày, khu văn bia, sân thơ và nhiều công trình phụ trợ. Đặc biệt, cây đa cổ thụ ngay bên đền chính như một biểu tượng sống cho tinh thần bền vững và vươn lên không ngừng của đạo học xứ Đông.
Sau khi Hải Phòng và Hải Dương sáp nhập thành Hải Phòng Mới, việc bảo tồn, phát huy giá trị của di tích này không chỉ là trách nhiệm của một địa phương, mà là cơ hội để khẳng định vị thế văn hóa vùng miền.
Chính quyền thành phố đang đẩy mạnh việc số hoá tư liệu, cải tạo hạ tầng và đưa các nghi lễ, lễ hội liên quan đến Nguyễn Bỉnh Khiêm vào chương trình giáo dục địa phương. Việc kết nối du lịch tâm linh – học thuật từ Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Dương) đến Đền Trạng Trình (Hải Phòng) sẽ tạo nên một tuyến hành hương – tri thức độc đáo, gắn kết chiều sâu văn hoá của toàn khu vực.
Lễ hội Đền Trạng trong tâm thức người trẻ: Di sản cần được kế thừa sống động
Giữa thời đại của mạng xã hội và AI, lễ hội cổ truyền tưởng chừng lùi bước. Nhưng tại Đền Trạng, ta vẫn thấy nhiều bạn trẻ tự nguyện làm lễ sinh, mặc áo dài truyền thống, rót rượu dâng hương và đọc sớ bằng giọng thành kính.
Lớp trẻ không đứng ngoài văn hóa – chỉ cần ta cho họ cơ hội để chạm vào những giá trị chân thực. Khi học sinh được học về Trạng Trình không phải bằng sách giáo khoa khô cứng, mà bằng việc tham gia chính lễ hội, tận tay viết thư pháp, tự mình đọc thơ ông, thì lịch sử sẽ sống lại một cách hữu cơ nhất.
Không ai dạy lòng yêu văn hóa tốt hơn chính lễ hội – bởi lễ hội mang trong mình cả ký ức dân tộc và dự phóng tương lai.
Một ngọn đèn soi sáng đất học – mãi mãi
Hơn 500 năm sau ngày ông mất, Đền Trạng Trình vẫn sáng đèn mỗi cuối năm. Ánh đèn ấy không chỉ để thắp lên một nén nhang tưởng nhớ, mà còn soi rọi cho tâm hồn bao thế hệ đang dò tìm phương hướng giữa thời hiện đại.
Lễ hội Đền Trạng Trình không chỉ là một sự kiện – đó là biểu tượng. Biểu tượng của một vùng đất học, của lòng trọng đạo, của sự kiên cường khai sáng trong mọi hoàn cảnh lịch sử.
Giữ lễ hội là giữ một phần bản sắc – là gìn giữ khát vọng khai minh từng làm nên vóc dáng một xứ Đông huyền thoại.
