Khi nhắc đến chiến thắng Bạch Đằng năm 938, sử sách thường tập trung vào thiên tài quân sự Ngô Quyền. Tuy nhiên, đằng sau trận địa cọc huyền thoại và sự sụp đổ của quân Nam Hán là bóng dáng của những vị tướng tài ba mà lịch sử đôi khi chỉ lướt qua. Nổi bật bậc nhất trong số đó là Nguyễn Tất Tố – người không chỉ am hiểu từng con nước để lập trận địa cọc, mà còn dũng cảm lao vào quân Nam Hán để dụ giặc vào tròng.
- Lê Chiêu Thống – bi kịch đế vương trong buổi tàn triều Hậu Lê
- Khoảnh khắc xúc động: chú rể 1 chân đón cô dâu khiến ai cũng rơi lệ
- Hệ Mặt trời di chuyển nhanh gấp 3 lần? Giới khoa học bất ngờ
Nguyễn Tất Tố – “Rái cá” vùng sông Cấm
Nguyễn Tất Tố (913–984), người làng Gia Viên (nay thuộc nội thành Hải Phòng). Ông sinh ra trong một gia đình ngư dân nghèo, cha làm nghề chài lưới, mẹ làm ruộng.
Ngay từ nhỏ, ông đã gắn bó với sông nước vùng cửa biển, thường xuyên cùng cha dong thuyền trên sông Cấm. Chính môi trường này đã tôi luyện cho ông khả năng bơi lặn siêu phàm, được ví như “rái cá”. Không chỉ giỏi bơi lội, ông còn được học võ từ các thầy dạy trong làng để chống lại giặc cướp biển, trở thành một thanh niên cường tráng, tinh thông võ nghệ và thuộc lòng từng luồng lạch, quy luật thủy triều của sông Bạch Đằng.
Khi Ngô Quyền về vùng Đông Bắc chiêu mộ hào kiệt chuẩn bị kháng chiến chống Nam Hán, Nguyễn Tất Tố cùng bạn thân là Đào Nhuận và trai tráng làng Gia Viên đã hăng hái đầu quân. Nhận thấy tài năng đặc biệt của ông, Ngô Quyền đã trọng dụng ông làm gia tướng thân tín.
“Kỹ sư” thực địa của bãi cọc ngầm
Chiến thuật dùng cọc gỗ bọc sắt cắm xuống lòng sông là ý tưởng chiến lược của Ngô Quyền (có thuyết nói do Ngô Xương Ngập hoặc Kiều Công Hãn hiến kế), nhưng để hiện thực hóa ý tưởng đó trên thực địa lại cần những người am hiểu thổ nhưỡng như Nguyễn Tất Tố.
Theo các nguồn thần tích và ngọc phả, Nguyễn Tất Tố được giao nhiệm vụ quan trọng bậc nhất ở giai đoạn chuẩn bị:
- Trinh sát thủy văn: Ông trực tiếp khảo sát quy luật lên xuống của thủy triều, đo đạc mực nước sâu nông, và tìm ra những vị trí hiểm yếu nhất để bố trí trận địa.
- Ông cùng các tướng lĩnh khác đôn đốc quân sĩ và dân binh đẵn gỗ, vót nhọn, bịt sắt và cắm xuống lòng sông. Sự am hiểu của ông đảm bảo rằng cọc sẽ ẩn mình hoàn hảo khi nước lớn và nhô lên đúng lúc nước rút, biến dòng sông thành tử địa.
Người dụ giặc vào trận địa mai phục để ra đòn quyết định với Hoằng Tháo
Trong trận quyết chiến năm 938 trên sông Bạch Đằng, Nguyễn Tất Tố đóng vai trò quan trọng: ông là người dụ giặc vào ‘tròng’.
Theo Ngọc phả xã Lương Xâm, Nguyễn Tất Tố đã tình nguyện nhận nhiệm vụ nguy hiểm nhất: Dụ địch. Khi nước triều dâng cao che lấp bãi cọc, ông cùng nhóm trai tráng (trong đó có 3 anh em họ Lý ở làng Hoàng Pha) chỉ huy đội thuyền nhẹ ra khiêu chiến. Bằng sự linh hoạt và mưu trí, đội thuyền của ông vừa đánh vừa giả thua rút chạy, kích động sự kiêu ngạo của Thái tử Hoằng Tháo (Lưu Hoằng Tháo). Giặc mắc mưu, hăm hở đuổi theo vượt qua bãi cọc mà không hề hay biết.
Tính toán con nước và cú lừa chiến lược
Cụ thể hơn, các tích sử được ghi chép lại rằng: Đến khi thuyền giặc Nam Hán tiến xuống Bạch Đằng, Ngô Quyền mở hội bàn kế sách. Trong buổi ấy, Nguyễn Tất Tố xung phong nhận nhiệm vụ dẫn dụ quân địch vào bãi cọc. Ông nói mình thông thuộc con nước, biết thời điểm nước rút — chỉ cần dùng thuyền nhỏ ra khiêu chiến, rồi giả thua bỏ chạy đúng lúc, tất giặc kiêu căng đuổi theo và sa bẫy.
Ngô Quyền mừng rỡ, giao cho ông một đội thuyền nhỏ với yêu cầu “đánh thật mà giả thua.” Nguyễn Tất Tố làm đúng như vậy: thuyền nhỏ bất ngờ tập kích đội hình Nam Hán, khiến chúng khinh địch. Tướng Hoằng Tháo lập tức thúc quân truy đuổi, không hề biết phía trước là bãi cọc đã phục sẵn.
Khi nước rút, Ngô Quyền tung đại quân từ ba mặt đánh ập ra. Thuyền giặc va vào cọc nhọn, bị đánh tan tác rồi cháy rụi bởi bè lửa. Nguyễn Tất Tố đồng thời chỉ huy thuyền nhỏ quay lại quần chiến, góp phần vào thắng lợi vang dội của Bạch Đằng.
Những diễn biến tiếp theo được sử ghi lại như sau:
Quân Việt bắt được Hoằng Tháo rồi giết đi. Bản thần tích đền Cổ Lễ (thuộc huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định cũ) ghi chép lại rằng: “Tam Kha dẫn quân dưới trướng, dùng tên dài bắn từ hai bên bờ, chém được Hoằng Tháo.”
Tại đền thờ Bình Vương Dương Tam Kha ở thị trấn Cổ Lễ (Nam Định) có câu đối:
Khuông phù Ngô Chủ, lập Nam bang, thiên thu hách tạc,
Trảm diệt Hoằng Tháo, bình Bắc khấu, lịch đại bao phong.
Nghĩa là:
Dốc phù Ngô Chủ, dựng nước Nam, nghìn thu hiển hách,
Chém chết Hoằng Tháo, trừ giặc Bắc, nối đời bao phong.
Lý do Hoằng Tháo tử trận thì sử Trung Quốc cũng không ghi rõ. Có nhà nghiên cứu từng cho rằng Hoằng Tháo tử trận do thuyền trúng cọc bị chìm và chết đuối. Cái chết của Hoằng Tháo khiến vua Nam Hán đang đóng quân ở biên giới khiếp đảm, thu quân về nước và từ bỏ mộng xâm lược.
Nguyễn Tất Tố – Di sản và sự tôn vinh
Sau chiến thắng, Nguyễn Tất Tố tiếp tục phò tá Ngô Quyền xây dựng nhà Ngô. Ông được ban họ vua (gọi là Ngô Tất Tố – chi tiết này cần khảo cứu thêm tùy nguồn, nhưng thường các công thần hay được ban quốc tính).
Ông mất năm 984, thọ 71 tuổi. Để tưởng nhớ công lao to lớn của vị “kình ngư” này, nhân dân làng Gia Viên (Hải Phòng) đã lập đền thờ ông. Trong tâm thức người dân đất Cảng, ông không chỉ là một vị tướng, mà còn là biểu tượng của tinh thần thượng võ và trí tuệ sông nước – những phẩm chất đã làm nên chiến thắng vĩ đại trong lịch sử dân tộc.
