Hậu duệ vua Hàm Nghi từ Pháp về Việt Nam, giải mã những bí ẩn bỏ ngỏ khi tự mình lần đầu tiếp cận tài liệu, thư tín và dấu tích lịch sử của tổ tiên.
- Lê Chiêu Thống – bi kịch đế vương trong buổi tàn triều Hậu Lê
- Thành phố của các vị thần Teotihuacan: Siêu đô thị 200.000 dân biến mất bí ẩn
- Bắt đúng “bệnh” ô nhiễm không khí để cứu đô thị Việt Nam
Hành trình trở về để giải mã ký ức lưu vong của vua Hàm Nghi
Tháng 1/2023, TS Amandine Dabat – chắt gái công chúa Như Lý, con vua Hàm Nghi – lần đầu trở về Đại nội Huế, nơi tổ tiên chị từng sống trước những biến động lịch sử cuối thế kỷ XIX. Trong ngày này, chị dự lễ giỗ vua Hàm Nghi và thực hành những nghi lễ hoàng tộc mà gia đình tại Pháp chưa từng duy trì.
Amandine cho biết từ nhỏ chị không được kể về xuất thân hoàng tộc, thậm chí trong gia đình mọi thông tin về vị vua triều Nguyễn đều bị che giấu. Chính sự tò mò và thôi thúc tìm hiểu khiến chị tự tra cứu bách khoa toàn thư và tiếp cận tư liệu lịch sử để giải mã thân thế tổ tiên.
Bước ngoặt đến khi chị đọc kho tư liệu gồm hơn 2.500 bức thư và bản thảo của vua Hàm Nghi, được lưu giữ bởi công chúa Như Mai. Đây là cơ sở đưa chị quay lại Việt Nam, bắt đầu quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm.
Tư liệu cho thấy vua Hàm Nghi lên ngôi năm 1884, tại vị chưa đầy một năm trước khi phong trào chống Pháp thất bại và ông bị đưa đi an trí tại Algéria năm 1888. Tại vùng đất Bắc Phi, ông kết hôn với một phụ nữ Pháp, sống lưu vong 55 năm và trở thành một họa sĩ với nhiều sáng tác phản ánh tâm hồn người xa xứ.
Theo Amandine, nỗi đau lưu đày khiến vua Hàm Nghi ít kể chuyện quê hương với con cái. Chị quyết định học lịch sử mỹ thuật để tái hiện chân dung vị hoàng đế – nghệ sĩ và tìm lại một phần di sản gia đình.
Cuộc sống lưu đày, thư tín và hình ảnh vị vua yêu nước
Qua thư tín của vua Hàm Nghi, TS Amandine Dabat nhận thấy ông là một hoàng đế yêu nước, dù sống trong tình thế bị cô lập. Những ngày đầu lưu vong, ông từng gửi danh thiếp cho chính quyền Pháp với dòng chữ “chiến sĩ kháng Pháp”. Dù chịu giám sát thư từ, hạn chế giao tiếp và đi lại, nhà vua vẫn duy trì sáng tạo nghệ thuật và gìn giữ bản sắc.
Ông thiết lập một số mối quan hệ chính trị nhằm bảo vệ bản thân trước nguy cơ bị giảm trợ cấp và nhờ vậy có điều kiện sinh hoạt tương đương tầng lớp thượng lưu Pháp lúc bấy giờ. Khi nhận ra không thể tiếp tục kháng cự, ông chọn học tiếng Pháp, học nghệ thuật và tìm sự tự do trong hội họa. Ông vẽ phong cảnh bằng chì, sơn dầu và từng tổ chức ba triển lãm tại Paris.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, sau 10 năm ở Algéria, vua Hàm Nghi nói tiếng Pháp thành thạo nhưng vẫn giữ thói quen dùng tiếng Việt với đồng hương, ăn cơm Việt và yêu lịch sử quê nhà.
Năm 1904, ông kết hôn với bà Marcelle Laloe – con gái Chánh án tòa Thượng thẩm Algéria. Đám cưới thu hút sự chú ý khi nhà vua mặc áo dài truyền thống bên cạnh cô dâu Pháp. Hai người có ba con.
Tại El Biar, ông xây biệt thự Gia Long theo phong cách Việt, trồng cây quê hương và duy trì lễ cúng dòng tộc, thể hiện nỗi nhớ cố hương sâu kín nhưng bền bỉ.
Di sản nghệ thuật và hành trình hồi hương kỷ vật
Trong những năm cuối đời, vua Hàm Nghi tiếp tục sáng tác hội họa và nhiều tác phẩm của ông đến nay vẫn xuất hiện trên thị trường nghệ thuật Pháp. Ông mất năm 1944, hưởng thọ 73 tuổi. Do chiến tranh, di nguyện muốn an táng tại quê nhà không thể thực hiện; thi hài ông được chôn ở Algéria rồi chuyển sang Pháp.
TS Amandine Dabat nhiều lần xúc động khi đọc thư và nhật ký của tổ tiên. Lần đầu về Việt Nam năm 2011, chị chỉ mới học tiếng Việt hơn một năm nhưng nhanh chóng gắn bó với văn hóa bản địa. Mỗi năm chị đều trở lại để nghiên cứu tư liệu và hoàn thành luận án Tiến sĩ năm 2015 về “Hàm Nghi – Hoàng đế lưu vong, nghệ sĩ ở Alger”.
Thời gian gần đây, Amandine xuất bản sách về cuộc đời vua Hàm Nghi và đưa nhiều kỷ vật hồi hương, gồm điếu hút thuốc, khay gỗ khảm xà cừ, sách Hán và một số tác phẩm tranh. Chị tổ chức triển lãm tại Việt Nam và Pháp nhằm giới thiệu nhà vua như một nghệ sĩ và một nhân vật yêu nước.
Amandine cho biết sẽ tiếp tục triển khai các dự án văn hóa tại Việt Nam. Chị xem Việt Nam là “ngôi nhà thứ hai”, đồng thời là nơi giúp kết nối câu chuyện lịch sử gia đình và lan tỏa di sản của vua Hàm Nghi.
Theo: Dân Trí
